**II. Vekilin borçları
Madde 505 - Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür. Ancak, vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında, durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde, vekil talimattan ayrılabilir. Bunun dışındaki durumlarda vekil, talimattan ayrılırsa, bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile, vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) İkinci Kısmının Dokuzuncu Bölümü'nde "Vekâlet İlişkileri" başlığı altında düzenlenen vekâlet sözleşmesi, vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği bir işgörme sözleşmesidir [1]. Vekâlet sözleşmesinin en temel özelliklerinden biri, vekilin işgörme borcunu ifa ederken vekâlet verenin menfaatine ve iradesine uygun hareket etmek zorunda olmasıdır [2]. Bu iradeye uygunluk esası, kanun koyucu tarafından vekile yüklenen "talimata uygun ifa" borcu ile somutlaştırılmıştır.
TBK m. 505 hükmü, vekilin borçları sistematiği içerisinde, özen ve sadakat borcundan (TBK m. 506) hemen önce düzenlenerek, vekâlet sözleşmesindeki bağımlılık ve güven (fides) ilişkisinin [3] altını çizmektedir. Madde metnine göre, vekilin kural olarak vekâlet verenin açık talimatlarına harfiyen uyma yükümlülüğü bulunmaktadır [4]. Eser sözleşmesinde yüklenicinin eserin meydana getirilmesi usulünde sahip olduğu nispi serbestinin aksine, vekâlet sözleşmesinde vekil, vekâlet verenin belirlediği sınırlar ve yöntemler dâhilinde hareket etmekle mükelleftir [5]. Kanun koyucu, katı bir talimata bağlılık kuralı getirmekle birlikte, ticari hayatın ve günlük yaşamın öngörülemezliklerini dikkate alarak, m. 505/1'in ikinci cümlesinde bu kurala istisnalar getirmiş; m. 505/2'de ise talimata aykırılığın hukuki yaptırımını nev-i şahsına münhasır bir "zararın karşılanması şartına bağlı ifa" kurgusuyla düzenlemiştir [4].
Talimat, vekâlet verenin, vekâlet konusu işin nasıl yürütüleceğine, hangi yöntemlerin izleneceğine veya sınırların ne olacağına dair vekile yönelttiği tek taraflı irade beyanıdır. TBK m. 505, "açık talimat" kavramını kullanarak, vekilin yoruma mahal vermeyecek nitelikteki kesin emirlerle bağlı olduğunu vurgular [4]. Talimat, vekâlet sözleşmesinin kurulması esnasında verilebileceği gibi, sözleşmenin ifası sürecinde de sonradan tek taraflı olarak verilebilir veya değiştirilebilir. Vekilin bu talimatlara uyması, vekâlet sözleşmesinin asıl edim yükümlülüğünün bir parçasıdır.
TBK m. 505/1'in ikinci cümlesi, vekilin talimattan ayrılabilmesini kümülatif (birlikte gerçekleşmesi gereken) iki şarta bağlamıştır:
Bu iki şartın birlikte gerçekleşmesi hâlinde vekilin talimattan ayrılması hukuka uygun hâle gelir ve vekil, sözleşmeye aykırı davranmış sayılmaz.
Eğer vekil, yukarıda sayılan istisnai koşullar (izin alma imkânsızlığı ve farazi iradeye uygunluk) bulunmaksızın açık talimattan ayrılırsa, kural olarak vekâlet borcunu ifa etmemiş sayılır [4]. Ancak TBK m. 505/2, burada özgün bir hukuki mekanizma kurmuştur: "Bunun dışındaki durumlarda vekil, talimattan ayrılırsa, bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile, vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz" [4]. Bu ifade, talimata aykırı ifanın, ortaya çıkan zararın vekil tarafından tazmin edilmesi şartıyla "geçerli bir ifaya" dönüşebileceği anlamına gelir. Doktrinde bu durum, borca aykırılığın zararın tazmini ile geriye dönük (ex tunc) olarak iyileştirilmesi şeklinde nitelendirilmektedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin (özellikle mülga 13. Hukuk Dairesi ve günümüzde 3. Hukuk Dairesi) yerleşik içtihatlarında, vekâlet sözleşmesinde vekilin sorumluluğu işçinin sorumluluğuna benzer şekilde en üst düzeyde (titiz bir ihtimam) tutulmaktadır [11]. Yargıtay kararlarında, “Vekil, işçi gibi özenle davranmak zorunda olup, hafif kusurundan dahi sorumludur; mesleki bir iş gören vekilden, ona güvenen müvekkil titiz bir ihtimam ve dikkat göstermesini beklemekte haklıdır” vurgusu yapılmaktadır [11], [12].
Bu bağlamda Yargıtay, vekilin vekâlet verenin talimatlarından (özellikle taşınmaz satışı, asgari satış bedelinin belirlenmesi, davanın belirli bir şekilde yürütülmesi gibi konularda) ayrılmasını, özen ve sadakat borcuna ağır bir aykırılık olarak nitelendirmekte ve vekâlet verenin zararının tamamen tazminine hükmetmektedir. Talimattan ayrılmanın "haklı" sayılabilmesi için, Yargıtay mutlak surette objektif bir zorunluluğun bulunmasını ve vekâlet verene ulaşılamadığının somut delillerle kanıtlanmasını aramaktadır. Aksi hâlde, işlemi yapan vekilin "kendi inisiyatifiyle" daha faydalı olacağını düşünerek dahi talimattan sapması, zararın doğumuna neden olmuşsa tazminat sorumluluğu doğurur.
Olay 1: Bir şirketin borsa işlemlerini yönetmekle yetkilendirilmiş olan aracı kurum (vekil), yatırımcıdan (vekâlet veren) "A Şirketi hisselerini 50 TL'nin altına kesinlikle satma" şeklinde açık bir yazılı talimat almıştır. Ancak, piyasada yaşanan ani ve küresel bir kriz nedeniyle hisseler hızla değer kaybetmeye başlamış, A şirketinin iflas edeceği yönünde kesinleşmiş resmî haberler ajanslara düşmüştür. Aracı kurum yetkilisi, yatırımcıya ulaşmaya çalışmış, ancak yatırımcı yurt dışında ve ulaşılamaz bir bölgede olduğu için kendisiyle iletişim kuramamıştır. Hisselerin değerinin tamamen sıfırlanmasını önlemek adına aracı kurum, inisiyatif kullanarak hisseleri 35 TL'den satmıştır. Hukuki analiz: Somut olayda TBK m. 505/1'in istisna koşulları gerçekleşmiştir. Vekâlet verene ulaşma ve izin alma imkânı fiilen bulunmamaktadır [4]. Ayrıca, hisselerin tamamen sıfırlanması riski karşısında, yatırımcının durumu bilmesi hâlinde zararı minimize etmek için 35 TL'den satışa farazi olarak onay vereceği son derece açıktır [4]. Dolayısıyla vekil talimattan hukuka uygun olarak ayrılmış olup, herhangi bir tazminat sorumluluğu doğmayacaktır.
Olay 2: Bir mimara (vekil konumundaki serbest meslek erbabına), işsahibi tarafından villasının tasarımında kesinlikle "X marka mermer" kullanılması yönünde açık talimat verilmiştir. Mimar, piyasada estetik ve kalite açısından çok daha üstün olduğuna inandığı "Y marka mermeri" işsahibine hiç danışmadan projesinde ve uygulamasında kullanmıştır. İşsahibi durumu fark edince mermerlerin sökülmesini talep etmiştir. Hukuki analiz: Mimar, vekâlet verenin açık talimatına aykırı davranmıştır. İşsahibine ulaşıp izin alma imkânsızlığı söz konusu olmadığı gibi, sırf kendi mesleki kanaatiyle Y marka mermeri daha iyi bulması, TBK m. 505/1'deki "durumu bilseydi izin vereceği açık olan hâller" şartını sağlamaz. TBK m. 505/2 gereği mimar, talimattan ayrılmakla vekâlet borcunu ifa etmiş sayılamaz [4]. İşsahibinin söküm ve yeniden yapım masrafları dâhil tüm zararını karşılamak zorundadır.
Türk ve İsviçre Borçlar Hukuku doktrininde (örneğin Tandoğan, Eren, Oğuzman/Öz, Yavuz/Acar/Özen), vekâlet sözleşmesinde talimata uyma borcu, sadakat borcunun en bariz tezahürü olarak ele alınır [5], [17], [6]. TBK m. 505'in mehazı İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 397'dir.
Doktrindeki tartışmalarda (özellikle Prof. Dr. Halûk Tandoğan'ın eserlerinde vurgulandığı üzere), vekâleti gereği gibi ifa etmeyen vekilin genellikle aynı zamanda kusurlu da olacağı belirtilir. Gereği gibi (talimata uygun) ifa edilmeyen vekâlet, vekâlet verenin yararına olmayacağından, böyle bir ifaya bağlı zarardan vekâlet vereni sorumlu tutmamak hakkaniyet gereğidir [18].
Kanun metnindeki "bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile, vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz" ibaresi dogmatik açıdan eleştirilmektedir. Zira bir borç ifa edilmemişse temerrüt veya ifa imkânsızlığı kuralları devreye girer. Yasa koyucu burada, "talimata aykırı ifanın, ortaya çıkan mali zararın tazmini ile birlikte adeta geriye etkili bir icazet veya ifa yerine geçen edim gibi sonradan iyileştirilmesine (sanatio)" imkân tanımıştır. Bu durum, bazı yazarlarca borçlar hukukunun genel ifa teorisiyle tam bağdaşmadığı, ancak pratik menfaatleri korumak amacıyla getirilmiş pragmatik bir çözüm olduğu yönünde değerlendirilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.