2. Geri verme yükümlülüğü
Madde 443 - Sözleşmenin sona ermesi durumunda, taraflardan her biri, diğerinden veya üçüncü bir kişiden diğerinin hesabına, hizmetle ilişkili olarak almış olduğu şeyleri geri vermekle yükümlüdür. İşçi, özellikle motorlu taşıtları ve trafik izin belgelerini, alacaklarından fazla olduğu ölçüde ücret ve masraf avanslarını geri vermekle yükümlüdür. Tarafların hapis hakları saklıdır.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmında, Altıncı Bölüm altında düzenlenen "Hizmet Sözleşmeleri"ne ilişkin genel hükümlerin sona erme sonuçlarını tanzim eden temel kurallardan biri TBK m. 443 hükmüdür. Madde, hizmet sözleşmesinin herhangi bir sebeple sona ermesi akabinde taraflar arasında doğan yasal tasfiye (liquidation) ilişkisini ve geri verme yükümlülüklerini hüküm altına almaktadır. İlgili madde metnine göre sözleşmenin sona ermesi durumunda, taraflardan her biri, diğerinden veya üçüncü bir kişiden diğerinin hesabına, hizmetle ilişkili olarak almış olduğu şeyleri geri vermekle yükümlüdür [1, 2].
Hizmet sözleşmeleri, nitelikleri gereği sürekli borç ilişkisi doğuran tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerdir [3, 4]. Sözleşme ilişkisi devam ettiği müddetçe işveren, işçiye işin ifası için gerekli araç, gereç ve malzemeyi sağlamakla (TBK m. 413) [5] ve geçimi için zorunlu olan harcamaları veya avansları ödemekle yükümlü olabilmektedir [6, 7]. Sözleşmenin sona ermesiyle birlikte, sözleşmeden doğan bütün borçlar muaccel hâle gelir (TBK m. 442) [8]. Bu muacceliyetin doğal bir neticesi olarak, sözleşmenin ifası bağlamında tarafların zilyetliğine geçen unsurların aidiyet merkezlerine döndürülmesi, yani tasfiye edilmesi gerekmektedir. TBK m. 443, bu tasfiyenin normatif zeminini oluşturmaktadır.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrinde Fikret Eren ve Kemal Oğuzman gibi yazarların da sıklıkla işaret ettiği üzere, sürekli borç ilişkilerinin sona ermesi durumunda ortaya çıkan iade talepleri kural olarak sebepsiz zenginleşme (condictio) veya istihkak (rei vindicatio) davasından ziyade, doğrudan doğruya sona eren sözleşmenin tasfiyesi (sözleşmesel iade) niteliğindedir. Bu durum, iade borcunun zamanaşımı ve ispat kuralları bakımından sözleşmesel rejime tabi olmasını sağlar. İsviçre Borçlar Kanunu'nda (OR) bu madde Art. 339a hükmüyle karşılanmaktadır. OR Art. 339a da aynı paralelde, sözleşmenin sona ermesi üzerine tarafların hizmetle ilgili aldıkları şeyleri iade zorunluluğunu ve hapis hakkını düzenlemektedir.)
Maddenin birinci fıkrası, iade borcunun kapsamını oldukça geniş tutmuştur. "Hizmetle ilişkili olarak alınmış olan şeyler" kavramı; işverenin işçiye tahsis ettiği bilgisayar, cep telefonu, iş kıyafetleri, müşteri portföy kayıtları, numuneler, anahtarlar, giriş kartları gibi fiziksel materyalleri kapsadığı gibi, işçinin işin görülmesi sırasında işveren hesabına üçüncü kişilerden tahsil ettiği paraları veya teslim aldığı malları da kapsamaktadır [1, 2]. Geri verme borcunun doğması için temel şart, söz konusu eşyanın işçinin mülkiyetine geçirilmemiş, salt "hizmetin ifası veya hizmetle ilişkili" olarak zilyetliğine bırakılmış olmasıdır.
İkinci fıkra, uygulamada en çok ihtilaf yaratan konuları ismen zikrederek normatif bir açıklık getirmiştir: "İşçi, özellikle motorlu taşıtları ve trafik izin belgelerini, alacaklarından fazla olduğu ölçüde ücret ve masraf avanslarını geri vermekle yükümlüdür" [2]. Kanun koyucu, motorlu taşıtlar ve bunların trafik izin belgelerini (ruhsat vb.) özellikle vurgulayarak, işveren mülkiyetindeki veya işverenin kullanımındaki sermaye unsurlarının sözleşme sonrasında işçinin elinde kalmasının yaratacağı ağır ekonomik sonuçların önüne geçmek istemiştir. Aynı şekilde, işçiye işin ifası için avans olarak verilen (örneğin seyahat masrafı avansı) veya ücret mahsubuyla ödenen bedellerin, işçinin kesinleşmiş alacaklarını aşan kısmının işverene iadesi emredici bir şekilde düzenlenmiştir [2].
Üçüncü fıkra, "Tarafların hapis hakları saklıdır" diyerek [2], iade borcunun ifası sırasında tarafların Türk Medeni Kanunu'nda (TMK) düzenlenen hapis hakkını (TMK m. 950) kullanabileceklerini teyit etmiştir. Hapis hakkı, alacaklıya, borçluya ait olup onun rızasıyla zilyedi bulunduğu taşınırı veya kıymetli evrakı, borcun muaccel olması ve niteliği itibarıyla bu eşyanın alacak ile bağlantısı bulunması hâlinde, borç ödeninceye kadar hapsetme yetkisi verir [9]. Zilyetlik ve alacak ticarî ilişkiden veya hizmet ilişkisi gibi bir sözleşmesel bağdan doğmuşsa bu bağlantı kural olarak var sayılır [9]. Dolayısıyla, işverenden muaccel bir ücret veya tazminat alacağı olan işçi, bu alacağı kendisine ödeninceye kadar işverene ait taşınır bir malı (örneğin tahsis edilen aracı) geri vermekten kaçınma yetkisine sahiptir.
Bu madde, Türk Borçlar Kanunu ve Türk Medeni Kanunu'nun diğer kurumlarıyla organik bir bütünlük içindedir:
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Sunulan kaynak metinlerde doğrudan TBK m. 443'e özgülenmiş bir Yargıtay kararı yer almamakla birlikte, iş hukuku doktrini ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (YHGK) ile 9. ve 22. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatları çerçevesinde konunun uygulaması şu şekildedir:)
Yargıtay uygulamasına göre, sözleşmenin sona ermesinin ardından uhdesinde bulunan şirket aracını, zimmetli cep telefonunu veya avans bedellerini iade etmeyen işçi hakkında işverenin sebepsiz zenginleşme değil, doğrudan hizmet sözleşmesinin tasfiyesi hükümlerine (TBK m. 443) göre ifa davası açması gerekir. Özellikle hapis hakkı (TMK m. 950) bağlamında Yargıtay, işçinin hapis hakkını kullanırken dürüstlük kuralına (TMK m. 2) uygun davranıp davranmadığını titizlikle denetlemektedir. İşçinin kıdem tazminatı veya ücret alacağı bulunmasına rağmen, bu alacak miktarıyla açıkça orantısız değerde olan ve işverenin ticari faaliyetini felce uğratacak nitelikteki ağır ticari araçları (örneğin filodaki bir tırı veya iş makinesini) alıkoyması, Yargıtay tarafından hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilmektedir. Ayrıca, işçinin aracı alıkoyması durumunda, aracın sadece "muhafaza" edilmesi hapis hakkının bir gereğidir; işçinin hapis hakkına dayanarak aracı şahsi işlerinde kullanması hukuka aykırıdır ve işverene kullanım bedeli (ecrimisil) talep hakkı verir.
Olay 1: A, B Lojistik A.Ş.'de pazarlama müdürü olarak görev yapmaktadır. İş sözleşmesi işverence geçerli nedenle feshedilmiştir. Şirket, A'ya fesih bildirimini yapmış ancak kıdem ve ihbar tazminatları ile son aya ait maaşını mali darboğaz gerekçesiyle ödememiştir. Bunun üzerine A, görevi gereği kendisine tahsis edilen ve piyasa değeri 500.000 TL olan binek otomobili ile şirketin müşteri portföyünü barındıran harici diski teslim etmeyerek alacakları ödenene kadar bu eşyalar üzerinde hapis hakkını kullandığını ihtar etmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 443/1 uyarınca A, sözleşme sona erdiğinde kendisine hizmetle ilişkili verilen araç ve harici diski iade etmek zorundadır [1, 2]. Ancak TBK m. 443/3, tarafların hapis hakkını saklı tutmuştur [2]. TMK m. 950 uyarınca, A'nın muaccel bir işçilik alacağı bulunduğundan, iade edeceği araç üzerinde hapis hakkı kullanması kural olarak hukuka uygundur [9]. Ancak ticari sırlar veya müşteri verilerini içeren harici disk, niteliği itibarıyla TMK m. 951 bağlamında "paraya çevrilmeye elverişli olmayan" veya "kamu düzeniyle bağdaşmayan" eşya sayılabileceğinden [10], harici disk üzerinde hapis hakkı kullanılması dürüstlük kuralları ve sır saklama yükümlülüğü (TBK m. 396/4) [12] ihlali olarak değerlendirilecektir.
Olay 2: C, D İnşaat firmasında şantiye şefi olarak çalışırken yurtdışı seyahatleri ve saha giderleri için kendisine 50.000 TL avans verilmiştir. C, bu avansın yalnızca 20.000 TL'sini belgelendirmiş, kalan 30.000 TL zimmetinde iken istifa etmiştir. C'nin içeride muaccel hâle gelmiş 10.000 TL fazla mesai alacağı bulunmaktadır. Hukuki analiz: TBK m. 443/2 hükmü amirdir: "İşçi... alacaklarından fazla olduğu ölçüde ücret ve masraf avanslarını geri vermekle yükümlüdür" [2]. C'nin elindeki masraf avansı bakiyesi 30.000 TL'dir. C'nin alacağı ise 10.000 TL'dir. İlgili kanun maddesi uyarınca C, alacağını aşan tutar olan 20.000 TL'yi sözleşmenin sona ermesiyle birlikte (TBK m. 442 kapsamında muacceliyet anında) işverene derhal nakden iade etmek zorundadır [2, 8].
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrin tartışmaları bağlamında) TBK m. 443 hükmü, eski Borçlar Kanunu'nda (818 sayılı mülga BK) bu netlikte düzenlenmemiş olan yasal tasfiye ilişkisini somutlaştırması bakımından son derece isabetlidir. Hükmün, İsviçre Borçlar Kanunu Art. 339a ile paralellik arz edecek şekilde kaleme alınması, Avrupa kıta hukuku normlarıyla uyumu sağlamıştır.
Bununla birlikte, fıkrada düzenlenen "hapis hakkı" müessesesinin doktrinde eleştirilen bazı yanları bulunmaktadır. Turgut Öz ve Halûk Nomer gibi hukukçuların genel borçlar hukuku teorisindeki analizleri referans alındığında, hapis hakkının, mülkiyet hakkı ile işçilik alacağının tahsili amacı arasında keskin bir çatışma yarattığı görülmektedir. Bir işçinin, örneğin 10.000 TL tutarındaki bakiye alacağı için işverenin yüz binlerce lira değerindeki, ticari üretim zincirinin temel parçası olan bir aracını hapsetmesi, TMK m. 2'de düzenlenen hakkın kötüye kullanılması yasağı sınırlarını zorlamaktadır. Kanun koyucunun, TBK m. 443/3 hükmüne, "hapis hakkının kullanılmasının dürüstlük kuralına aykırı olmaması ve işverenin aşırı zararına yol açmaması koşuluyla" şeklinde bir kısıtlama (orantılılık ilkesi) eklememiş olması yapısal bir eksiklik olarak değerlendirilebilir. Bu boşluk, halihazırda Yargıtay'ın TMK m. 2 eksenindeki hakkaniyet temelli içtihatlarıyla doldurulmaya çalışılmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.