III. Teslim ve hesap verme borcu
Madde 397 - İşçi, üstlendiği işin görülmesi sırasında üçüncü kişiden işveren için aldığı şeyleri ve özellikle paraları derhâl ona teslim etmek ve bunlar hakkında hesap vermekle yükümlüdür. İşçi, hizmetin ifasından dolayı elde ettiği şeyleri de derhâl işverene teslim etmekle yükümlüdür.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Hizmet Sözleşmeleri" başlıklı Altıncı Bölümü, "Genel Hizmet Sözleşmesi" ayrımında, işçinin borçlarını sistematik bir şekilde düzenlemiştir. Bu kapsamda, işçinin ifa ile yükümlü olduğu temel edim olan iş görme borcunun yanı sıra, yan edim yükümlülükleri de detaylandırılmıştır. TBK m. 397 hükmü, işçinin yan edim yükümlülüklerinden olan "Teslim ve hesap verme borcu"nu düzenlemektedir [1].
İlgili maddenin tam metni şu şekildedir: "İşçi, üstlendiği işin görülmesi sırasında üçüncü kişiden işveren için aldığı şeyleri ve özellikle paraları derhâl ona teslim etmek ve bunlar hakkında hesap vermekle yükümlüdür. İşçi, hizmetin ifasından dolayı elde ettiği şeyleri de derhâl işverene teslim etmekle yükümlüdür" [1], [2].
Bu hüküm, işçinin sadakat borcunun (TBK m. 396) somut bir görünümü ve yansımasıdır [3]. İş sözleşmesinin kişisel ve güvene dayalı yapısı (fiduciary relationship), işçinin işverenin malvarlıksal değerleri üzerinde bir tasarrufta bulunurken veya işveren adına üçüncü kişilerle temas kurarken şeffaf, hesap verebilir ve dürüst olmasını zorunlu kılar. (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Mehaz İsviçre Borçlar Kanunu (OR) m. 321b hükmünden iktibas edilen bu kural, işçinin zilyetliğine giren değerlerin mülkiyetinin veya zilyetliğinin işverene intikalini hukuki güvence altına almaktadır.)
İşçi, iş görme edimini ifa ederken işveren adına tahsilat yapabilir, mal veya evrak teslim alabilir. Maddenin birinci fıkrasına göre işçi, üçüncü kişiden işveren için aldığı her türlü nesneyi ve "özellikle paraları" işverene teslim etmekle yükümlüdür [1]. Buradaki "şey" kavramı geniş yorumlanmalıdır; nakit para, kıymetli evrak, hammadde, makine parçası, ticari defterler ve her türlü taşınır mal bu kapsama dâhildir. İşçinin bu değerler üzerinde hapis hakkı kural olarak bulunmamakta olup, zilyetliğin derhâl işverene devri esastır.
İşçinin yalnızca fiziki olarak eşyayı veya parayı teslim etmesi yeterli değildir; aynı zamanda bu değerlerin hangi hukuki işlem karşılığında, kimden ve ne miktarda alındığına dair hesap vermek zorundadır [1]. Hesap verme borcu, işverenin işletmesel kayıtlarının (muhasebe, envanter vb.) sağlıklı tutulabilmesi için elzemdir. (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrinde Fikret Eren ve Sarper Süzek gibi yazarlar, hesap verme borcunun yazılı, anlaşılır ve ispat edilebilir belgelere (makbuz, fatura vb.) dayandırılması gerektiğini vurgular. Bu durum şeffaflık ilkesinin bir gereğidir.)
Maddenin ikinci fıkrası, işçinin üçüncü bir kişiden doğrudan işveren adına almamış olsa bile, "hizmetin ifasından dolayı" (işin bir neticesi, yan ürünü veya getirisi olarak) elde ettiği şeyleri de işverene teslim etmesini öngörür [1], [2]. Örneğin üretim sürecinde ortaya çıkan hurda, atık veya yan ürünler işçiye değil, işverene aittir ve derhâl teslim edilmelidir.
Kanun koyucu, her iki fıkrada da teslim borcunun "derhâl" (gecikmeksizin) yerine getirilmesi gerektiğini vurgulamıştır [1], [2]. Derhâl kavramı, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde değerlendirilmelidir. Mutlak bir anlık teslimden ziyade, "işin olağan akışının izin verdiği ilk fırsatta" anlamı çıkarılmalıdır. Gecikme, işçinin temerrüdüne ve sadakat borcunun ihlaline yol açar.
Bu madde, borçlar hukuku ve iş hukukunun diğer temel düzenlemeleri ile sıkı bir ilişki içerisindedir:
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: TBK m. 397 temelinde gelişen yerleşik Yargıtay uygulamalarına ilişkin hukuki değerlendirmeler aşağıda sunulmuştur.)
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili (özellikle mülga 9. ve 22. Hukuk, yeni birleşik 9. Hukuk) Dairelerinin yerleşik içtihatlarında, teslim ve hesap verme borcunun ihlali ağır bir sadakat borcu ihlali olarak değerlendirilmektedir. Özellikle tahsilat yetkisi bulunan plasiyer, pazarlamacı, kasiyer veya dağıtım şoförlerinin tahsil ettikleri nakit parayı uhdelerinde tutmaları, geç teslim etmeleri veya işletme kayıtlarına intikal ettirmemeleri durumunda Yargıtay, miktarın küçüklüğüne veya sonradan ödenmiş olmasına bakılmaksızın "güven ilişkisinin zedelendiği" gerekçesiyle işveren lehine İş Kanunu m. 25/II-e kapsamında haklı fesih hakkı doğduğunu hüküm altına almaktadır. Mahkeme, bu tür ihlallerde işçi lehine yorum ilkesinin veya fesihte son çare (ultima ratio) ilkesinin uygulanamayacağını açıkça vurgulamaktadır.
Olay 1 (Tahsilatın Uhdede Tutulması): Bir meşrubat dağıtım şirketinde şoför-plasiyer olarak çalışan (A), müşterilerden nakit olarak tahsil ettiği fatura bedellerini, mesai bitiminde şirketin muhasebe departmanına teslim etmesi gerekirken, kendi şahsi borçlarını ödemek için bir hafta boyunca uhdesinde tutmuş, açık yapılan denetimde ortaya çıkınca parayı ertesi gün şirkete yatırmıştır. Hukuki analiz: İşçi (A), TBK m. 397 [1] gereğince üçüncü kişiden işveren için aldığı parayı "derhâl" teslim etme ve hesap verme borcunu ağır surette ihlal etmiştir. Paranın sonradan iade edilmiş olması, sadakat borcunun ihlalini (TBK m. 396) ortadan kaldırmaz [3]. İşveren, hizmet sözleşmesini haklı nedenle tazminatsız olarak feshedebilir.
Olay 2 (Hizmet İfası Dolayısıyla Elde Edilen Şeyler): Bir şirketin satın alma müdürü olan (B), yüklü bir alım ihalesini verdiği tedarikçi firmadan, kendisine şahsi olarak gönderilen yüksek değerli (promosyon/hediye) bir elektronik cihazı alıp evine götürmüştür. Hukuki analiz: TBK m. 397/II gereğince işçi, "hizmetin ifasından dolayı elde ettiği şeyleri de derhâl işverene teslim etmekle yükümlüdür" [1], [2]. İşçinin işveren adına yürüttüğü ticari ilişki nedeniyle şahsi menfaat veya hediye kabul etmesi hesap verme borcuna ve sadakat yükümlülüğüne aykırıdır; bu malvarlığı değerinin derhâl işverene bildirilip teslim edilmesi gerekirdi.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrindeki Bahşiş Tartışması) TBK m. 397/II'deki "hizmetin ifasından dolayı elde ettiği şeyler" ifadesinin genişliği doktrinde tartışmalara yol açmıştır. Özellikle hizmet sektöründe (otel, restoran, kuaför vb.) müşteriler tarafından doğrudan işçiye şahsi memnuniyet neticesinde bırakılan "bahşiş"lerin bu fıkra kapsamında işverene teslim edilip edilmeyeceği sorunu mevcuttur. Ortodoks yaklaşıma göre lafzi yorumla bahşişler de işverenindir. Ancak modern İş Hukuku doktrini (Kemal Oğuzman, Sarper Süzek) ve teamüller gereği, tamamen işçinin şahsi çabasına yönelik ve örf-âdete uygun küçük meblağlı bahşişler, işverene teslim edilmesi gereken değerlerden istisna tutulmalıdır. Zira bahşişin mahiyeti, üçüncü kişinin (müşterinin) bağışlama iradesini doğrudan işçiye yöneltmesidir. Ancak bu durumun suiistimalini önlemek adına, bağışlama iradesinin kişisel sınırları aşan, kurumun genel ticari faaliyetinden kaynaklı promosyon ve hediyeler kesinlikle m. 397 kapsamında işverene intikal ettirilmelidir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.