C. Sona ermesi I. Amacı belirlenmiş kullanmada
Madde 383 - Kullanma için belirli bir süre öngörülmemişse, ödünç alanın, ödünç konusunu sözleşme uyarınca kullanmış olmasıyla veya kullanabilecek kadar bir zaman geçmesiyle sözleşme sona erer. Ödünç alan, ödünç konusunu sözleşmeye aykırı olarak kullanır, onu bozar veya kullanmak için başka bir kimseye verirse ya da önceden bilinmeyen bir durum yüzünden ödünç verenin ivedi gereksinimi ortaya çıkarsa, ödünç veren o şeyi daha önce geri isteyebilir.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmında, Beşinci Bölüm altında "Ödünç Sözleşmeleri" başlığıyla düzenlenen kullanım ödüncü (ariyet) sözleşmesi, niteliği gereği ivazsız ve geçici bir kullandırma ilişkisi kurar. TBK m. 379 hükmünde tanımlandığı üzere kullanım ödüncü, ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı ve ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği bir sözleşmedir [1]. Bu sözleşmenin sona erme rejimini düzenleyen ana normlardan biri olan TBK m. 383, tahsis amacının belirli olduğu ancak sürenin açıkça öngörülmediği kullanım ödüncü sözleşmelerinin sona erme şartlarını ihtiva etmektedir [2].
Hüküm, mehaz İsviçre Borçlar Kanunu'nun (OR) 309. maddesinin karşılığını oluşturmaktadır (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 309, kullanım ödüncünün süresinden önce veya amacın gerçekleşmesiyle geri istenmesine ilişkin temel çerçeveyi çizer). Maddenin birinci fıkrası, sözleşmenin olağan yollarla sona ermesini; ikinci fıkrası ise ödünç verene tanınan olağanüstü (erken) geri isteme hakkını, yani bozucu yenilik doğuran bir fesih/dönme hakkını düzenlemektedir [2].
Roma hukukunda commodatum olarak adlandırılan bu sözleşme türünde, ariyet alanın (ödünç alanın) malı kullanım amacına uygun kullanması ve işi bittiğinde aynen iade etmesi (actio commodati directa) esastı [3], [4]. TBK m. 383 de bu tarihsel ve doktrinel temele dayanarak, mülkiyetin devredilmediği, salt zilyetlik ve kullanım hakkının belli bir amaca özgülendiği ivazsız ilişkilerde mülkiyet hakkı sahibinin (ödünç verenin) korunması ile ödünç alanın güveninin korunması arasındaki hassas dengeyi kurmaktadır.
TBK m. 383/1 uyarınca, taraflar bir süre belirlememiş olsalar bile, ödünç konusu eşyanın "sözleşme uyarınca kullanılmış olması" veya objektif olarak "kullanabilecek kadar bir zamanın geçmesi" ile sözleşme kendiliğinden sona erer [2].
Burada "kullanabilecek kadar bir zaman" kavramı, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde objektif bir ölçüte tabidir. (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Prof. Dr. Fikret Eren ve Prof. Dr. Halûk Tandoğan gibi müellifler, bu sürenin tespitinde eşyanın niteliğinin, kullanım amacının ve tarafların farazi iradelerinin dikkate alınması gerektiğini ifade ederler. Ödünç alan, eşyayı makul ve mutat sürede kullanmakta temerrüde düşerse, sırf kendi gecikmesine dayanarak sözleşmenin devam ettiğini ileri süremez).
Maddenin ikinci fıkrası, ödünç alanın eşyayı sözleşmeye aykırı kullanmasını veya başkasına kullandırmasını, ödünç verene eşyayı derhal geri isteme hakkı veren olağanüstü bir fesih sebebi olarak saymıştır [2]. TBK m. 380, ödünç alanın eşyayı ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde, hüküm yoksa niteliğine ve özgülendiği amaca göre kullanabileceğini ve başkasına kullandıramayacağını açıkça emreder [1].
Roma hukukunda, ariyet alanın malı tahsis amacından farklı bir maksatla kullanması, örneğin misafirlerine yemek vermek için aldığı gümüş takımları seyahate götürmesi furtum usus (kullanma hırsızlığı) olarak kabul edilmekteydi [5]. Modern borçlar hukukumuzda bu durum bir hırsızlık suçu bağlamında değil, sözleşmeye ağır aykırılık ve derhal iade (fesih) sebebi olarak yaptırıma bağlanmıştır [2].
TBK m. 383/2'de yer alan bir diğer erken iade sebebi, "önceden bilinmeyen bir durum yüzünden ödünç verenin ivedi gereksiniminin ortaya çıkmasıdır" [2].
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrinde Prof. Dr. Kemal Oğuzman ve Prof. Dr. Turgut Öz, buradaki "ivedi gereksinim" (dringender Eigenbedarf) kavramının son derece dar yorumlanması gerektiğini vurgular. Ödünç verenin, sözleşme kurulurken öngöremeyeceği, objektif olarak acil ve ertelenemez bir ihtiyacının doğması şarttır. Örneğin, ödünç verenin elindeki tek yedek jeneratörü komşusuna ariyet olarak vermesinden sonra, kendi ana jeneratörünün ani bir arıza yapması "ivedi gereksinim" sayılır. Bu durum, ivazsız bir sözleşme olan kullanım ödüncünde, fedakârlıkta bulunan ödünç verenin mağdur edilmemesi ilkesinin bir sonucudur.)
[1] ile m. 380'deki "şahsen ve amaca uygun kullanma" külfetinin [1] ihlaline bağlanan yaptırımı sistematik bir bütünlük içinde düzenler. [2]. Oysa TBK m. 383'te, amaç belirli olduğu için ödünç veren kural olarak bu amacın gerçekleşmesini beklemek zorundadır; ancak fıkradaki istisnai haller (aykırı kullanım, ivedi ihtiyaç) doğduğunda erken talep hakkı elde eder [2].[6], [7]. Bu nedenle, mutuum sözleşmesinde TBK m. 383'teki gibi "başkasına kullandırma nedeniyle derhal iade" gibi bir kurgu mümkün değildir.(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, TBK m. 383 (eski BK m. 301) uyarınca, amacın gerçekleşmesiyle veya kullanım için makul sürenin geçmesiyle ariyet sözleşmesi kendiliğinden sona erer. Bu andan itibaren ödünç alanın eşyayı elinde tutması haksız işgal (fuzuli şagil) niteliğindedir. Yargıtay, ödünç verenin ivedi gereksinim (ihtiyaç) iddiasını objektif delillerle ispatlamasını arar; soyut ve ileride doğması muhtemel bir ihtiyaç, eşyanın süresinden önce istenmesi için yeterli görülmemektedir. Ayrıca, ödünç alanın malı üçüncü bir kişiye devretmesi veya kullandırması durumunda Yargıtay, mülkiyet hakkına dayalı istihkak davası ile sözleşmeye dayalı iade davasının yarışabileceğini kabul etmektedir.)
Olay 1:
Bay (A), sahibi olduğu tarlanın sürülmesi amacıyla traktörünü komşusu Bay (B)'ye bir haftalığına ödünç vermiştir. Ancak herhangi bir yazılı belge düzenlenmemiş, sadece "Tarlanı sürünce geri getir" denilmiştir. (B), tarlayı üç gün içinde sürmüş olmasına rağmen, traktörü iade etmeyerek kendi deposunda bekletmektedir.
Hukuki analiz: Somut olayda süre belirlenmemiş ancak "tarlanın sürülmesi" şeklinde bir amaç tayin edilmiştir. TBK m. 383/1 uyarınca, ödünç alanın (B), ödünç konusunu sözleşme uyarınca kullanmış olmasıyla sözleşme kendiliğinden sona ermiştir [2]. (B)'nin traktörü uhdesinde tutmasının yasal bir dayanağı kalmamıştır ve (A), derhal aynen iade talebinde bulunabilir.
Olay 2:
Bayan (C), yüksek lisans tezini yazması için arkadaşı Bayan (D)'ye dizüstü bilgisayarını ödünç vermiştir. Sözleşmenin amacı tezin yazılmasıdır. Ancak (D), bilgisayarı oyun oynaması için kendi kardeşine tahsis etmiştir. Bu sırada (C)'nin kendi kullandığı masaüstü bilgisayarı ağır bir donanım arızası vermiş ve (C)'nin acilen çalışma yapması gerekmiştir.
Hukuki analiz: TBK m. 383/2 bağlamında iki ayrı erken iade sebebi birden gerçekleşmiştir [2]. Birincisi, (D)'nin eşyayı başkasına kullandırması sözleşmeye aykırılıktır ve TBK m. 380'i ihlal eder [1]. İkincisi, (C)'nin kendi cihazının bozulması, sözleşme kurulurken öngörülmeyen ve ivedi gereksinim doğuran bir durumdur. (C), tezin bitmesini beklemeksizin bilgisayarını derhal geri isteme hakkına sahiptir [2].
TBK m. 383'ün kaleme alınış biçiminde yer alan "kullanabilecek kadar bir zaman geçmesiyle" ifadesi, doktrinde hukuki belirlilik (belirlenebilirlik) ilkesi açısından eleştirilere konu olmaktadır.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: İsviçre ve Türk doktrininde (örneğin Peter Higi, Halûk Nomer), bu ifadenin hâkime son derece geniş bir takdir yetkisi tanıdığı, özellikle ticari ve endüstriyel kullanımlarda makul sürenin tespitinin bilirkişi incelemelerine mahkûm edildiği belirtilir. İvedi gereksinim (dringender Eigenbedarf) şartı bakımından ise, "önceden bilinmeyen bir durum" koşulunun çok katı yorumlanmasının, ivazsız olarak malını tahsis eden cömert ödünç vereni (komodant) cezalandırmak anlamına geleceği ifade edilmektedir. Bu nedenle doktrin, ivazsız sözleşmelerde borçlunun/ödünç verenin sorumluluğunun daha hafif tutulması gerektiği genel ilkesinden hareketle, iade taleplerinin genişletici yoruma tabi tutulmasını önermektedir.)
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.