II. Sorumluluk
Madde 377 - Aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa kiracı, kiralanan hayvanların uğradığı bir zarardan, bu zararın, korumada dikkat ve özen gösterildiği hâlde meydana gelmiş olduğunu ispat etmedikçe sorumludur.
Kiracı, kendi kusuruyla sebebiyet vermediği olağanüstü koruma giderleri için kiraya verenden tazminat isteyebilir. Kiracı, önemli kazaları ya da hastalıkları gecikmeksizin kiraya verene bildirmekle yükümlüdür.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) "Özel Borç İlişkileri" kısmında, kira sözleşmesinin alt bir türü olan "Ürün Kirası"nın ardından "Hayvan Kirası" (TBK m. 376-378) düzenlenmiştir [1], [2], [3]. Hayvan kirası, tarımsal bir taşınmazın kirasıyla bağlantılı olmayan geviş getirici hayvanların kiralanmasını konu alan spesifik bir sözleşme tipidir [1]. Bu bağlamda TBK m. 377, hayvan kirasında kiracının sorumluluk rejimini, olağanüstü giderleri talep hakkını ve bildirim yükümlülüğünü hüküm altına almaktadır [2], [3].
TBK m. 377 hükmü, 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu'nun 297. maddesini, hükmün özünü ve hukuki niteliğini korumak suretiyle karşılamakta olup, yalnızca dilin sadeleştirilmesi amacıyla güncellenmiştir [4]. Madde, kiralanan hayvanın canlı bir varlık olması, hastalanma, yaralanma veya ölme riskinin yüksekliği ile zilyetliğin kiracıda bulunması olgularını dikkate alarak, kiracı aleyhine bir "kusur karinesi" tesis etmiştir [2]. Kiracı, korumada gerekli dikkat ve özeni gösterdiğini ispat etmedikçe zarardan sorumlu tutulmaktadır. Hüküm, niteliği itibarıyla emredici olmayıp, aksine anlaşma veya yerel âdetin varlığı halinde taraflarca değiştirilebilir ("Aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa...") [2].
TBK m. 377/1 uyarınca kiracı, kiralanan hayvanların uğradığı bir zarardan kural olarak sorumludur [2]. Sorumluluktan kurtulabilmesi, zararın "korumada dikkat ve özen gösterildiği hâlde" meydana geldiğini ispat etmesine bağlıdır [2]. Bu düzenleme, borçlunun kendi kusursuzluğunu ispatla yükümlü olduğu genel borca aykırılık kuralının (TBK m. 112) hayvan kirasına özgülenmiş ve somutlaştırılmış bir yansımasıdır [5]. Kiracı, hayvanın barınması, beslenmesi, hastalıklara karşı aşılanması veya korunması gibi konularda bir "iyi işletmeci/kiracı" standardında hareket ettiğini, dolayısıyla illiyet bağının kendi kusurundan kaynaklanmayan bir nedenle (örneğin mücbir sebep, üçüncü kişinin ağır kusuru veya hayvanın kendi bünyesinden kaynaklanan gizli bir illet) kesildiğini kanıtlamak zorundadır.
TBK m. 377/2'de yer alan "Olağanüstü koruma giderleri", hayvanın günlük bakımı, yemlenmesi ve barınması gibi olağan masrafların dışında kalan; öngörülemeyen hastalıkların tedavisi, ağır kış şartlarında hayvanın telef olmasını engellemek için yapılan zorunlu ve fevkalade harcamaları ifade eder. Madde lafzına göre kiracının bu giderleri kiraya verenden talep edebilmesi için, söz konusu giderin "kendi kusuruyla sebebiyet vermediği" bir durumdan kaynaklanması şarttır [3]. Eğer hayvan, kiracının kötü beslemesi veya gerekli korunaklı alanı sağlamaması sebebiyle hastalanmış ve veteriner masrafı doğmuşsa, kiracı kendi kusurundan doğan bu olağanüstü gideri kiraya verene rücu edemez.
TBK m. 377/3 uyarınca kiracı, önemli kazaları ya da hastalıkları "gecikmeksizin" kiraya verene bildirmekle yükümlüdür [3]. Gecikmeksizin kavramı, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde olayın niteliğine göre mümkün olan en kısa süreyi ifade eder. Bu yükümlülüğün ihlali, zararın artmasına yol açarsa kiracı, artan bu zarardan sorumlu olur. Bu kural, kira hukukuna hâkim olan ve kiracının ayıpları bildirme borcunu düzenleyen genel ilkenin (TBK m. 318) hayvan kirasındaki özel bir tezahürüdür [6].
Yargıtay kararlarında "hayvanın zilyetliğini devralan kişinin (kiracı, işçi veya çoban) özen borcu ve kusursuzluğunu ispat yükü" genel borçlar hukuku ilkeleriyle katı bir biçimde uygulanmaktadır.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi ile desteklenmiş Yargıtay prensibi): Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, kendisine teslim edilen bir malın (veya hayvanın) hasara uğraması, ölmesi veya kaybolması durumunda, zilyetliği elinde bulunduran borçlu, zararın doğumunda kendisinin hiçbir kusuru bulunmadığını, örneğin salgın bir hastalık, yıldırım düşmesi, sel veya silahlı gasp gibi engel olamayacağı bir durum (mücbir sebep veya olağanüstü hal) sonucu zararın doğduğunu kesin ve inandırıcı delillerle kanıtlamak zorundadır.
Spesifik bir içtihat yansıması olarak (Y. 9. HD., T. 23.12.1997, E. 1997/16236, K. 1997/22238 kararına atfen [10]); kendisine hayvan teslim edilen kişi, kasıt ya da ihmal ve dikkatsizlikle iş sahibine verdiği zarardan sorumludur. Kanun gereği borçlu, kendisine hiçbir kusurun isnat edilemeyeceğini ispat etmedikçe bundan doğan zararı ödemek zorundadır. Yargıtay, örneğin koyunların kaybından veya ölümünden dolayı kişinin "kendisine hiçbir kusur atfedilemeyeceğini ispat etmediği takdirde" zararı tazminle yükümlü olacağına hükmetmektedir [10]. Bu prensip, TBK m. 377'nin "dikkat ve özen gösterildiğini ispat etmedikçe kiracı sorumludur" lafzıyla birebir örtüşmektedir.
Olay 1: Bir süt üretim tesisi işletmecisi olan (A), mülkiyeti (B)'ye ait 50 baş sağmal ineği iki yıllığına kiralamıştır. Bölgede aniden ortaya çıkan ve yetkili resmi makamlarca da teyit edilen öngörülemez bir salgın hastalık (şap) neticesinde, (A)'nın zamanında veteriner çağırmasına, ilaçlamaları eksiksiz yapmasına ve hastalıklı hayvanları derhal izole edip durumu gecikmeksizin (B)'ye bildirmesine rağmen 10 inek telef olmuştur. Hastalığın önlenmesi ve tedavisi için (A), yüklü miktarda aşı ve ilaç masrafı yapmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 377/1 uyarınca, zararın doğumunda (A) sorumluluk karinesi altındadır. Ancak (A), "korumada dikkat ve özen gösterdiğini", hastalığın öngörülemez olduğunu ve veteriner müdahalesi gibi gerekli tüm tedbirleri aldığını ispatladığı için ölen ineklerin bedelinden (zarardan) sorumlu tutulamaz [2]. Ayrıca, TBK m. 377/3 gereği durumu gecikmeksizin bildirmiş ve TBK m. 377/2 uyarınca kendi kusurundan kaynaklanmayan aşı ve veterinerlik masraflarını (olağanüstü koruma giderleri) kiraya veren (B)'den talep etme hakkına sahip olmuştur [2], [3].
Olay 2: Kiracı (C), (D)'den 100 adet koyun kiralamıştır. (C), gece ağılın kapısını kilitlemeyi unutmuş ve kurt sürüsünün saldırısı sonucu 20 koyun telef olmuştur. (C), olayı (D)'ye ancak bir ay sonra kira bedelini ödeme zamanı geldiğinde söylemiştir. Hukuki analiz: TBK m. 377/1'e göre (C), "dikkat ve özen gösterdiğini" ispat yükü altındadır [2]. Ağılın kapısının kilitlenmemesi açık bir özen yükümlülüğü ihlalidir; bu nedenle zararı tazminle yükümlüdür. Ayrıca (C), TBK m. 377/3'te öngörülen "önemli kazaları gecikmeksizin kiraya verene bildirme" borcuna aykırı davranmıştır [3].
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi): Doktrinde Fikret Eren, Kemal Oğuzman ve Turgut Öz gibi otoriteler, sözleşmesel borca aykırılık (TBK m. 112) ve özen yükümlülüğünün sınırlarını tartışırken, kanunun zilyetliği devreden ve kontrol imkânını yitiren alacaklıyı (kiraya veren) koruma eğiliminde olduğunu vurgularlar. İsviçre Borçlar Kanunu (OR Art. 302 vd.) sistematiğinde de hayvan kirası (Viehpacht), ürün kirası içerisinde oldukça spesifik ve arkaik bir kurum olarak görülmektedir.
TBK m. 376'da konunun salt "geviş getirici hayvanlarla" (tarımsal taşınmazdan bağımsız) sınırlandırılması [1], modern tarım ve hayvancılık pratikleri karşısında dar bir kapsam sunmaktadır. Atlar, kümes hayvanları veya diğer ticari hayvanların kiralanması durumunda bu özel hükmün (TBK 377) kıyasen mi uygulanacağı yoksa genel adi kira/ürün kirası hükümlerine mi gidileceği doktrinde tartışmaya açıktır. Ayrıca m. 377'nin öngördüğü kusur karinesi, uygulamada kiracıyı adeta "kusursuz sorumlu" bir sigortacı pozisyonuna itme riskini taşımaktadır; zira hayvancılığın doğası gereği hastalıklarda tam kusursuzluğun ispatı veteriner tıp açısından oldukça meşakkatli bir ispat standardı gerektirmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.