TBK Madde 297

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 297, bağışlama sözleşmesinin geri alınması hakkının kullanılma süresini ve bu hakkın mirasçılara intikalini düzenleyen temel bir usul ve esas hükmüdür. Bağışlama sözleşmesi, kural olarak tek tarafa borç yükleyen, ivazsız bir kazandırma işlemidir [1, 2]. Ancak kanun koyucu, bağışlananın sadakat ve minnet yükümlülüklerine ağır şekilde aykırı davranması (TBK m. 295) veya bağışlayanın mali durumunun sonradan olağanüstü ağırlaşması (TBK m. 296) gibi istisnai hallerde bağışlayana sözleşmeyi tek taraflı olarak ortadan kaldırma (geri alma) yetkisi tanımıştır. TBK m. 297 ise, bu istisnai bozucu yenilik doğuran hakkın, hukuk güvenliğini zedelememesi adına hangi süreler ve şartlar dairesinde kullanılabileceğini çerçevelemektedir [3, 4].

Bağışlamanın geri alınması hakkı, niteliği itibarıyla bozucu yenilik doğuran bir haktır [5]. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (eBK) 244. maddesinde yer alan "iadesini dava edebilir" ifadesi doktrinde tartışmalara yol açmışken, TBK m. 295 ve m. 297 hükümlerinde kanun koyucu "geri alabilir" ifadesini kullanarak, bu hakkın kullanılmasının mutlaka bir dava yoluyla olmak zorunda olmadığını; karşı tarafa ulaşması gereken tek taraflı bir irade beyanı ile hakkın kullanılabileceğini şüpheye mahal bırakmayacak şekilde netleştirmiştir [6]. İade talebinin temeli ise, TBK m. 295'te açıkça "zenginleşmesi ölçüsünde" denilmek suretiyle sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayandırılmıştır [7, 8].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Bir Yıllık Hak Düşürücü Süre (TBK m. 297/I)

Maddenin birinci fıkrasında öngörülen bir yıllık süre, bir zamanaşımı süresi değil, hak düşürücü süredir [3, 9]. Bu nedenle hakim tarafından re'sen dikkate alınır ve durması ya da kesilmesi (genel hükümler istisna olmak kaydıyla) kural olarak söz konusu olmaz. Bu sürenin başlangıç anı, fiilin veya olayın gerçekleştiği tarih değil; "bağışlayanın geri alma sebebini öğrendiği" tarihtir [10, 11]. Bağışlayan, geri alma sebebini öğrendiği günden itibaren bir yıl içinde yenilik doğurucu irade beyanını (geri alma beyanını) bağışlanana yöneltmelidir [10].

2.2. Geri Alma Hakkının Mirasçılara İntikali (TBK m. 297/II ve III)

Kural olarak bağışlamayı geri alma hakkı, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir haktır ve temlik edilemediği gibi normal şartlarda mirasçılara da geçmez [12, 13]. Ancak kanun koyucu, TBK m. 297/II ve III hükümlerinde bu kurala önemli istisnalar getirmiştir [13].

• Bağışlayanın süresi içinde ölmesi (Fıkra II): Bağışlayan, geri alma sebebini öğrenmiş ancak bir yıllık hak düşürücü süre henüz dolmadan vefat etmişse, geri alma hakkı mirasçılara intikal eder [14]. Mirasçılar, bu bir yıllık sürenin kalan kısmı içinde hakkı kullanabilirler [14].
• Bağışlayanın sağlığında sebebi öğrenememesi (Fıkra III): Bağışlayan, kendisine karşı işlenen ağır suçu veya aile yükümlülüklerine aykırılığı sağlığında öğrenemeden vefat etmişse, mirasçılar, bağışlayanın ölümünden başlayarak bir yıl içinde bağışlamayı geri alma hakkını kullanabilirler [13, 14]. Mirasçıların bu hakkı kullanabilmesi için bağışlayanın sağlığında bir geri dönme iradesi açıklamış olması zorunlu değildir [13, 15].

2.3. Bağışlananın Ağır Kusuru ve Mirasçıların Bağımsız Hakkı (TBK m. 297/IV)

Dördüncü fıkra, bağışlananın son derece ağır bir hukuka aykırı fiili neticesinde mirasçılara tanınan özel bir geri alma hakkıdır. Eğer bağışlanan, bağışlayanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürürse veya onun geri alma hakkını kullanmasını fiilen/hukuken engellerse, mirasçılar bağışlamayı geri alabilirler [15]. Bu hükmün uygulanabilmesi için öldürme fiilinin "kasten" ve "hukuka aykırı" olması şarttır; taksirle öldürme veya meşru müdafaa gibi hukuka uygunluk sebepleri bu kapsama girmez [16]. Hükümde, fıkranın doğası gereği özel bir süre sınırı belirtilmemiştir, bu durum öğretide genel ilkelere tabi olarak değerlendirilmektedir [16].

3. Sistematik İlişkiler

• TBK m. 295 (Elden Bağışlamanın ve İfa Edilmiş Bağışlama Sözünün Geri Alınması): TBK m. 297’de yer alan sürenin işletilebilmesi için öncelikle m. 295’te sayılan maddi sebeplerden birinin (ağır suç işlenmesi, aile yükümlülüklerine ağır aykırılık, yüklemenin yerine getirilmemesi) doğmuş olması şarttır [17, 18]. Geri alma sonrası doğacak olan iade yükümlülüğü ise sebepsiz zenginleşme esasına (TBK m. 77 vd.) dayanır [8, 19].
• TBK m. 292 (Bağışlayana Dönme Koşullu Bağışlama): TBK m. 297’deki bir yıllık hak düşürücü süre, TBK m. 292 hükmü bakımından uygulanmaz [20]. Çünkü m. 292’deki "bağışlananın bağışlayandan önce ölmesi" durumu, bir infisahi (bozucu) şarttır. Şartın gerçekleşmesiyle bağışlama kendiliğinden geçmişe etkili olmaksızın sona erer ve mülkiyet bağışlayana kendiliğinden geri döner [21, 22]. Yargıtay içtihatları da bu yöndedir; infisahi şarta bağlı işlemlerde TBK m. 297’deki hak düşürücü süre işlemez [9, 23].
• TMK m. 510 (Mirasçılıktan Çıkarma): Bağışlamanın geri alınmasına imkân tanıyan "ağır suç işlenmesi" ve "aile hukukundan doğan yükümlülüklere önemli ölçüde aykırılık" kıstasları, Türk Medeni Kanunu'nda yer alan mirasçılıktan çıkarma (ıskat) sebepleriyle yapısal bir paralellik arz etmektedir [24, 25].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, TBK m. 297'deki sürenin hak düşürücü nitelikte olduğu ve sürenin başlangıcının tespiti konusunda önemli ilkeler ihdas edilmiştir:

• Kesintisiz (Mütemadi) Fiillerde Sürenin Başlangıcı: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 16.02.1988 tarihli, E. 12743 / K. 1628 sayılı kararına göre; bağışlananın, bağışlayana yönelik hakaret, şiddet, ağır suç teşkil eden fiilleri veya aile yükümlülüklerini ihlali bir kerelik değil de sürekli (kesintisiz) bir eylem niteliğindeyse (örneğin bağışlayana sürekli kötü muamele yapılması), bu eylemler davanın görülmesi sırasında dahi devam ediyorsa bir yıllık hak düşürücü sürenin geçtiğinden söz edilemez [14, 26, 27]. Süre, ihlalin kesildiği veya bittiği tarihte başlayacaktır.
• Yüklemeli Bağışlamada Sürenin Başlangıcı: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 06.12.1985 tarihli kararında da vurgulandığı üzere, bağışlananın bir yüklemeyi (mükellefiyeti) yerine getirmemesi halindeki geri almalarda (TBK m. 295/b.3) bir yıllık süre, yükümlülüğün yerine getirilmemesinde haklı bir sebebin kalmadığının anlaşıldığı ve amacın gerçekleşmeyeceğinin kesin biçimde ortaya çıktığı tarihten itibaren işlemeye başlar [11, 28].
• Boşanma Sonrası Geri Alma: Eşler arasındaki bağışlamadan geri alma hakkı söz konusu olduğunda, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 22.11.1989 tarihli içtihadı uyarınca, geri alma hakkı boşanma kararının kesinleştiği tarihten itibaren işlemeye başlar [11].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Mirasçılara intikal sorunu): A, taşınmazını oğlu B'ye bağışlamıştır. İlerleyen yıllarda B, babası A'yı ağır şekilde darp etmiş ve bu fiil 01.01.2023 tarihinde kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sübut bulmuştur. A, fiilin işlendiği tarihten ve sebepten haberdar olmasına rağmen geri alma hakkını kullanmadan, olaydan 8 ay sonra 01.09.2023 tarihinde vefat etmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 297/II uyarınca, bağışlayan A geri alma sebebini öğrenmesine rağmen bir yıllık süre dolmadan vefat etmiştir. Bir yıllık süreden geriye 4 ay kalmıştır. Bu durumda geri alma hakkı A'nın diğer yasal mirasçılarına intikal eder ve mirasçılar, A'nın vefatından sonraki 4 aylık bakiye hak düşürücü süre içinde (01.01.2024'e kadar) bağışlamayı geri alma haklarını kullanabilirler [14].

Olay 2 (Geri alma hakkının kullanılmasının engellenmesi): X, değer biçilemez bir tabloyu yeğeni Y'ye bağışlamış ve teslim etmiştir. Y, daha sonra X'e yönelik ağır bir suç işlemiştir. X, olayı öğrenip bağışlamayı geri alma beyanını içeren ihtarnamesini hazırlamak üzereyken, Y bunu fark eder ve hakkın kullanılmasını engellemek amacıyla kasten X'i öldürür. Hukuki analiz: TBK m. 297/IV fıkrası tam da bu tür durumlar için ihdas edilmiştir. Bağışlanan Y, bağışlayanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürerek onun geri alma hakkını kullanmasını engellemiştir. Bu ihtimalde, X'in diğer mirasçıları, Y'ye karşı bağışlamanın geri alınması (yenilik doğuran hak) beyanında bulunarak iade (sebepsiz zenginleşme) davası açabilirler [15]. Y'nin fiili taksirli olsaydı bu fıkra uygulanamazdı [16].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Bağışlayanın (veya mirasçılarının) TBK m. 295'teki ağır haklı sebeplerden birinin varlığını, bu sebebi hangi tarihte öğrendiklerini ve geri alma hakkını bir yıllık hak düşürücü süre içinde kullandıklarını ispat etmeleri gerekmektedir. İspat, genel ispat kurallarına tabidir [29].
• Zamanaşımı / Süreler: Geri alma hakkının bizzat kullanımı bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Geri alma iradesi ulaştıktan sonra bağışlama sözleşmesi tasfiye sürecine girer ve "iade talebi" sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabi olur. Hukuki sebebi sonradan ortadan kalkan bu zenginleşme davası için iade zamanaşımı süresi, sebepsiz zenginleşmedeki 2 yıllık ve 10 yıllık genel zamanaşımı sürelerine tabidir (TBK m. 82) [19, 30, 31].
• Görevli/yetkili mahkeme: Kural olarak malvarlığı haklarına ilişkin asliye hukuk mahkemeleridir. Dava, tarafların sıfatına göre farklılık göstermemekte olup (bağışlama ilişkisi), davanın konusu bir taşınmazın aynına ilişkinse taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkili olacaktır (HMK m. 12).
• Yaygın uygulama hataları:
  1. Geri alma hakkının kullanım süresi olan 1 yıllık "hak düşürücü süre" ile, bu hak kullanıldıktan sonra doğan "sebepsiz zenginleşme iade zamanaşımı" süresinin birbirine karıştırılması.
  2. TBK m. 292'deki infisahi şartın (bağışlayana dönme koşulu) bir "geri alma hakkı" gibi değerlendirilip, bir yıllık süreye tabi tutulmaya çalışılması. Kanun ve Yargıtay açıkça m. 292 için TBK m. 297'deki sürenin uygulanmayacağını belirtmektedir [9, 23].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TBK m. 297'nin lafzi yapısına yönelik olarak, bilhassa geri alma hakkının hukuki niteliği ve etki anı bakımından ciddi tartışmalar mevcuttur. Mülga eBK m. 244 metninde yer alan "iadesini dava edebilir" ifadesinin terk edilerek "geri alabilir" denmesi son derece isabetlidir. Böylelikle geri almanın, mahkeme hükmüne gerek kalmadan, bozucu yenilik doğuran bir irade beyanıyla sonuç doğurduğu netlik kazanmıştır [6].

Bununla birlikte, geri alma hakkı kullanıldığında işlemin "geçmişe etkili" (ex tunc) mi yoksa "ileriye etkili" (ex nunc) mi ortadan kalkacağı ile iadenin ayni (istihkak) mi, yoksa şahsi (sebepsiz zenginleşme) bir talebe mi dayandığı hususu hararetli bir doktrin tartışmasıdır. Klasik görüşü savunan bazı yazarlar iadenin istihkaka (ayni etkiye) dayandığını belirtirken, başta Rona Serozan olmak üzere modern doktrinin büyük bir kısmı (dönüşüm teorisine de atıfla), bağışlama konusunun iadesinin "sebepsiz zenginleşme" temeline oturduğunu kabul etmektedir [8, 31, 32]. Kanun koyucunun TBK m. 295/1'de "zenginleşmesi ölçüsünde" ifadesini kullanması, iade talebinin sebepsiz zenginleşmeye dayalı şahsi bir hak niteliğinde olduğunu kanuni bir zemine kavuşturmuştur [33, 34]. Zira bağışlama işleminde borçlandırıcı işlem ve tasarruf işlemi baştan itibaren geçerli kurulur; geri alma hakkı, tasarruf işleminin altındaki hukuki sebebi (causam finitam) sonradan ortadan kaldıran bir olgudur [34, 35].

Bu çerçevede TBK m. 297, mirasçılara tanıdığı yetkilerle kanun koyucunun ahlaki ve toplumsal dengeyi (minnet duygusunun ağır ihlali halinde bağışlananın himaye edilmemesini) hukuki formüle dökmesindeki başarısını göstermekle birlikte, dördüncü fıkradaki "öldürme veya engelleme" halinde mirasçıların bu hakkı ne kadarlık bir üst süre içerisinde kullanması gerektiği hususunda bir yasa boşluğu barındırmaktadır ve bu boşluğun ancak İsviçre hukuku uygulamaları ile genel dürüstlük kuralı (TMK m. 2) sınırlarında yargı içtihatlarıyla doldurulması gerekmektedir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.