V. Bağışlayana dönme koşullu bağışlama
Madde 292 - Bağışlayan, bağışlananın kendisinden önce ölmesi durumunda, bağışlama konusunun kendisine dönmesi koşulunu koyabilir. Bağışlama konusu, taşınmaza veya taşınmaz üzerindeki bir ayni hakka ilişkin ise, bağışlayana dönme koşulu tapu siciline şerh verilebilir.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Özel Borç İlişkileri" kısmında düzenlenen bağışlama sözleşmesi, kural olarak bağışlayanın malvarlığından bağışlanana karşılıksız bir kazandırma yapmayı üstlendiği bir sözleşmedir [1]. TBK m. 292 hükmü, bağışlama sözleşmesinin taraflarına sözleşmeyi belirli bir bozucu koşula (infisahi şart) bağlama imkânı tanıyan "bağışlayana dönme koşullu bağışlama" (İsviçre Borçlar Kanunu/OR m. 247, mülga 818 sayılı BK m. 242) müessesesini düzenlemektedir [2], [3].
Hükme göre, bağışlayan, bağışlananın kendisinden önce ölmesi durumunda bağışlama konusunun kendisine dönmesi koşulunu sözleşmeye dercedebilir [3]. Bu hukuki kurum, bağışlayanın sağlığında kendi malvarlığından çıkardığı bir değerin, bağışlananın kendisinden önce ölmesi gibi trajik ve beklenmedik bir durumda bağışlananın mirasçılarına veya üçüncü kişilere intikal etmesini engellemek ve malı tekrar kendi malvarlığına döndürmek amacıyla ihdas edilmiştir [4], [5]. Bu yönüyle bağışlayana dönme koşullu bağışlama, bir "geri alma" (rücu) hakkı niteliğinde değil; doğrudan doğruya sözleşmenin baştan itibaren bir bozucu koşula (infisahi şart) bağlandığı özel bir hukuki rejimdir [2].
TBK m. 292’de düzenlenen koşul, teknik anlamda bir "bozucu koşul" (infisahi şart) niteliği taşımaktadır [2], [6]. Bağışlananın bağışlayandan önce ölmesi ihtimali, ölümün mutlaklığı karşısında kimin daha önce öleceğinin belirsiz olması sebebiyle tesadüfi bir şarta bağlanmış kabul edilir [4]. İnfisahi şartın tahakkuku ile birlikte bağışlama sözleşmesi kendiliğinden hükümsüz hale gelir ve mülkiyet, ayrıca bir devre gerek kalmaksızın doğrudan doğruya bağışlayana geri döner [5], [7], [8]. Bu bağlamda, bağışlanan şeyin iadesi için TBK m. 184 (alacağın temliki) veya TMK m. 763 (zilyetliğin devri) gibi ek bir hukuki işleme gerek bulunmamaktadır [7].
Söz konusu maddenin uygulanabilmesi için koşulun bizzat "bağışlananın bağışlayandan önce ölmesi" ve malın "bizzat bağışlayana dönmesi" şeklinde kurgulanmış olması zorunludur [4], [5]. Şayet sözleşmede malın bağışlayana değil de üçüncü bir kişiye (örneğin bağışlayanın eşine) dönmesi kararlaştırılmışsa veya bağışlayanın ölmesi koşuluna bağlanmışsa, TBK m. 292 hükmü uygulama alanı bulamaz [5].
Bağışlayana dönme koşullu bağışlamada, bağışlama konusu şey taşınır ise kural olarak şekil zorunluluğu bulunmamaktadır; zira bu durumda elden bağışlama söz konusu olmaktadır [7], [9]. Ancak olası ispat sorunlarının önüne geçmek adına yazılı şekilde yapılmasında hukuki fayda vardır [9]. Taşınmazların dönme koşuluyla bağışlanması ise tapu sicil müdürlüğünde düzenlenecek resmi şekil şartına (TMK m. 706, TBK m. 288) tabidir [10].
TBK m. 292/2 uyarınca, bağışlama konusu taşınmaza veya taşınmaz üzerindeki bir ayni hakka ilişkin ise, bağışlayana dönme koşulu tapu siciline şerh verilebilir [3]. Bu durum, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1009. maddesinde ifade edilen "şerhedilebileceği kanunlarda açıkça öngörülen diğer haklar" kapsamındadır [11], [12]. Şerh konulması sayesinde bağışlayan, geri dönme hakkını sadece bağışlananın mirasçılarına karşı değil, taşınmaz üzerinde sonradan ayni hak kazanmış olan üçüncü kişilere karşı da ileri sürme imkânına (munzam etki) sahip olur [9], [11].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (YHGK) ve ilgili dairelerinin konuya ilişkin kararlarında, TBK m. 292 (mülga BK m. 242) hükmünün bozucu şart teorisine uygun olarak yorumlandığı görülmektedir.
Olay 1 (Taşınır Bağışlaması ve Kendiliğinden Mülkiyetin Geçişi): Bağışlayan (A), koleksiyon değeri olan değerli bir tabloyu, kendisinden önce ölmesi halinde tablonun mülkiyetinin kendisine dönmesi koşuluyla (TBK m. 292) torunu (B)'ye bağışlamış ve teslim etmiştir. Birkaç yıl sonra (B), (A)'dan önce vefat etmiştir. (B)'nin mirasçıları tabloyu terekeye dâhil ederek zilyetliklerinde tutmuşlardır. Hukuki analiz: TBK m. 292 uyarınca, bağışlanan (B)'nin ölümü ile infisahi şart kendiliğinden gerçekleşmiştir. Bu gerçekleşme anından itibaren, tablo herhangi bir devir veya teslime gerek kalmaksızın ipso iure (kendiliğinden) (A)'nın mülkiyetine dönmüştür [5], [7]. Bağışlayan (A), bir yıllık hak düşürücü süreyle (TBK m. 297) bağlı olmaksızın, mülkiyet hakkına dayanarak (B)'nin mirasçılarına karşı istihkak davası (rei vindicatio) açabilir [7], [9], [16].
Olay 2 (Taşınmaz Bağışlaması ve Şerhin Munzam Etkisi): Bağışlayan (C), maliki olduğu taşınmazı kızı (D)'ye resmi senetle "bağışlayana dönme koşulu" ile bağışlamış ve bu koşulu tapu kütüğüne şerh ettirmiştir. (D), daha sonra mali sıkıntıya düşmüş ve söz konusu taşınmazı (E)'ye satıp devretmiştir. İki yıl sonra (D), babası (C)'den önce hayatını kaybetmiştir. (C), taşınmazın maliki olan (E)'ye karşı tapu iptal ve tescil davası açmıştır. Hukuki analiz: Taşınmazın tapu siciline TBK m. 292/2 ve TMK m. 1009 uyarınca geçerli bir şerh düşüldüğünden, bağışlayanın geri dönme koşulu, taşınmaz üzerinde sonradan ayni hak iktisap eden (E)'ye karşı da ileri sürülebilir [9], [11], [12]. Bağışlanan (D)'nin vefat etmesiyle bozucu koşul gerçekleşmiş olup, (C) tapu kütüğünün düzeltilmesi (yolsuz tescilin düzeltilmesi) talebiyle (E)'ye karşı dava açarak taşınmazın kendi adına tescilini sağlayacaktır. (E)'nin TMK m. 1023 kapsamındaki iyiniyet iddiası, sicildeki mevcut şerh sebebiyle dinlenemez.
Türk-İsviçre eşya hukuku sisteminde geçerli olan "tasarruf işlemlerinin sebebe bağlılığı" (illilik) prensibi uyarınca, bir hakkın devri için daima geçerli bir borçlandırıcı işlem ve akabinde ayni hakları devreden bir tasarruf işlemi gereklidir. Ancak TBK m. 292 hükmü, bozucu koşulun gerçekleşmesiyle "mülkiyetin kendiliğinden bağışlayana döneceğini" kabul etmesi itibarıyla, bu katı sistemin sınırlarını zorlayan spesifik bir müessesedir [5], [7], [8].
Doktrinde haklı olarak işaret edildiği üzere, bozucu koşul gerçekleştiğinde (bağışlanan öldüğünde), taşınırlar bakımından doğrudan doğruya zilyetliğin devri (TMK m. 763) veya alacağın devri (TBK m. 184) prosedürlerine gerek kalmaksızın, mülkiyet kendiliğinden (ipso iure) eski malike avdet etmektedir [7]. Tapuya kayıtlı taşınmazlarda ise bozucu koşulun gerçekleşmesi üzerine tapudaki sicil yolsuz tescil (TMK m. 1024, 1025) haline gelmekte ve tapu iptal ve tescil davası yoluyla düzeltilmektedir. Kanun koyucunun bu istisnai "kendiliğinden dönme" etkisini öngörmesi, bağışlayanın salt iyiniyet (animus donandi) ile yaptığı bir fedakârlığın, bağışlananın trajik kaybı sonrasında onun yasal mirasçılarının sebepsiz zenginleşmesine hizmet etmesini önleme amacı taşıyan derin bir hakkaniyet ilkesinin sonucudur.
Bununla birlikte, infisahi şartın mülkiyete doğrudan ayni bir etki yapması, eşya hukukunun genel dogmatiği bağlamında istisnai bir alan yarattığından, bu maddenin uygulama alanının kanunun lafzındaki ("bağışlananın kendisinden önce ölmesi") sıkı şartla dar yorumlanması hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.