B. Tabi olduğu hükümler
Madde 283 - Satış sözleşmesine ilişkin hükümler, mal değişim sözleşmesine de uygulanır; buna göre taraflardan her biri, vermeyi üstlendiği şey bakımından satıcı, kendisine verilmesi üstlenilen şey bakımından alıcı durumundadır.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Özel Borç İlişkileri"ni düzenleyen İkinci Kısmı'nın İkinci Bölümü, "Mal Değişim Sözleşmesi" başlığını taşımaktadır. Bu bölümün girişini TBK m. 282 oluşturmakta olup, bu maddede mal değişim (trampa) sözleşmesinin tanımı yapılmıştır [1]. İnceleme konumuz olan TBK m. 283 ise, mal değişim sözleşmesine uygulanacak hukuki rejimi belirleyen temel atıf normudur.
Madde hükmü, "Satış sözleşmesine ilişkin hükümler, mal değişim sözleşmesine de uygulanır; buna göre taraflardan her biri, vermeyi üstlendiği şey bakımından satıcı, kendisine verilmesi üstlenilen şey bakımından alıcı durumundadır" düzenlemesini içermektedir [2]. Yasa koyucu bu düzenleme ile, yapısal olarak birbirine çok benzeyen ve temel amacı bir malvarlığı değerinin el değiştirmesi olan bu iki sözleşme tipi (satış ve mal değişimi) için mükerrer yasal düzenleme yapmaktan kaçınmış ve ekonomi hukuku açısından pratik bir çözüm olarak satış sözleşmesi hükümlerini trampa sözleşmesine örnekseme (kıyas) yoluyla uygulamıştır [3].
Bu atıf normu uyarınca, kanunun gözünde trampada taraflardan her biri, iki hukuki sıfatı aynı anda taşımaktadır; mal verme borçlusu olduğu ölçüde "satıcı" maskesiyle, mal alma alacaklısı olduğu ölçüde de "alıcı" maskesiyle hukuk sahnesine çıkmaktadır [3]. Adeta, aralarında para unsuru bulunmayan ve birbirine kenetlenmiş iki ayrı satış sözleşmesi varmış gibi bir hukuki kurgu yaratılmıştır [3].
TBK m. 282 uyarınca mal değişim sözleşmesi, taraflardan birinin diğer tarafa bir veya birden çok şeyin zilyetlik ve mülkiyetini, diğer tarafın da karşı edim olarak başka bir veya birden çok şeyin zilyetlik ve mülkiyetini devretmeyi üstlendiği sözleşmedir [1]. Bu sözleşmede, satış sözleşmesinden (TBK m. 207) farklı olarak karşı edim "para" değil, kural olarak başka bir mal veya haktır [1, 4]. TBK m. 283, bu asli edimlerin ifası bakımından, her iki tarafı da kendi edimi yönünden "satıcı", karşı edim yönünden "alıcı" konumuna sokmaktadır [2].
Hüküm, mal değişim sözleşmesindeki hak ve borçlar rejimini satış sözleşmesi kurallarına bağlamıştır. Ancak doktrinde ifade edildiği üzere, satış kuralları trampaya her zaman "mekanik biçimde" aktarılamaz [3]. Zira satış sözleşmesi, para borcu merkezli bir paradigma üzerine inşa edilmiştir [3]. Trampada ise her iki edim de paradan farklı bir malvarlığı değeridir. Bu durum, özellikle ifa imkânsızlığı, hasarın geçişi ve ayıptan doğan sorumluluk hallerinde satış hükümlerinin uygulanmasını zorlaştırabilmektedir.
Safi (kimyasal saflıkta) trampa sözleşmelerine uygulamada nadiren rastlanır; genellikle trampa edilecek malların değerleri birbirine tam eşit olmadığından, aradaki farkı kapatmak için bir "denklik parası" (Aufgeld, soulte) ödenmesi kararlaştırılır [5]. Otomobil piyasasında sıklıkla görüldüğü üzere, eski aracın verilip üstüne para eklenerek yeni bir aracın alındığı sözleşmeler, TBK m. 283 kapsamında değerlendirilirken, satış ve trampanın iç içe geçtiği (atipik) bir hukuki yapı ortaya çıkmaktadır [6].
(Kaynaklar dışı ek akademik bilgi olarak belirtmek gerekir ki; Türk doktrininde Fikret Eren, Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Halûk Nomer gibi otoriteler, trampa sözleşmesinin tam iki tarafa borç yükleyen, rızai ve mülkiyeti nakil borcu doğuran bir sözleşme olduğunu vurgular. İsviçre Borçlar Kanununda (OR) da bu husus Art. 237 ve Art. 238 bağlamında ele alınmış olup, İsviçre doktrininde (örneğin Giger, Schönenberger) de satış hükümlerinin trampaya kıyasen uygulanmasındaki limitler tartışılmaktadır.)
Yargıtay kararlarında, TBK m. 283 (mülga 818 sayılı BK m. 233) uyarınca, mal değişim sözleşmelerinden doğan ihtilafların çözümünde asli olarak satış sözleşmesi hükümlerinin uygulandığı görülmektedir. Yargıtay, özellikle "eskiyi getir, yeniyi götür" tarzındaki kampanyalar kapsamında kurulan karma sözleşmeleri, hukuki nitelendirme açısından "denklik parası eşliğinde trampa" veya "atipik satış sözleşmesi" olarak yorumlamaktadır [6, 10].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerin yerleşik uygulamasında; trampa edilen mallardan birinin ayıplı çıkması veya zapt edilmesi halinde, ayıplı malı devralan tarafın, sanki o malı bir bedel karşılığında satın almış gibi TBK m. 227'deki seçimlik haklarını (sözleşmeden dönme, bedel/değer indirimi) kullanabileceği kabul edilmektedir. Ancak bedel indirimi talep edilmesi durumunda, trampa edilen malın niteliği gereği bölünebilir bir edim olmaması, uygulamada bedel indiriminin denklik parasına yansıtılması veya nakdi tazminat (denkleştirme) şeklinde çözülmesine yol açmaktadır [3].
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A), mülkiyetindeki bir sanat eseri (tablo) ile (B)'nin mülkiyetindeki antika bir vazonun değiştirilmesi hususunda bir mal değişim (trampa) sözleşmesi imzalamıştır. Sözleşmenin ifasından sonra (B)'nin teslim ettiği vazonun replika (sahte) olduğu anlaşılmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 283 gereğince (B), vazonun devri bakımından "satıcı" hükmündedir [2]. Vazonun sahte çıkması, satış hukukundaki ayıptan sorumluluk kurallarını (TBK m. 219 vd.) tetikler [2, 9]. (A), alıcı sıfatıyla TBK m. 223'teki gözden geçirme ve bildirim külfetlerini yerine getirmek kaydıyla, TBK m. 284 ve m. 227 atfı uyarınca sözleşmeden dönme veya değer indirimi talep etme hakkını kullanabilir [2].
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir tarım işletmesi olan (X) şirketi, elindeki 50 ton buğdayı, (Y) şirketinin ürettiği 10 ton gübre ile trampa etmeyi kabul etmiştir. Ancak buğdayın teslimine bir gün kala, (X) şirketinin silolarına yıldırım düşmüş ve buğdayın tamamı yanmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 283 uyarınca (X) şirketi buğday teslimi bakımından satıcıdır [2]. (X)'in kusuru olmaksızın gerçekleşen bu zıya, TBK m. 136 kapsamında kusursuz sonraki imkânsızlıktır. Karşılıklı borç yükleyen sözleşme kuralları gereği (X) borcundan kurtulur ancak (Y)'den de gübreyi teslim etmesini talep edemez; şayet gübreyi teslim almışsa sebepsiz zenginleşme kurallarına göre iade etmekle yükümlüdür.
TBK m. 283'ün, trampa sözleşmesini salt bir "ikili satış" olarak kurgulaması, doktrinde eleştirilmektedir [3]. İsviçre ve Türk hukukunda (OR 237, TBK 283) satım kurallarının trampaya ancak "örnekseme" (kıyas) yoluyla aktarılabileceği kabul edilmekle birlikte, yasanın alım-satım paradigmasına göre tasarlanmış yapısının trampaya giydirilmesi sorun yaratmaktadır [3].
Özellikle ayıplı ifada "bedel indirimi" uygulanırken, trampada ortada bir nakdi bedel olmaması, hâkimleri zorlamaktadır [3]. Bedel indiriminin, karşı edimin niteliğinin bölünemez olduğu durumlarda eşyanın iadesi (kısmi fesih/dönme) suretiyle gerçekleştirilmesinin zorluğu ortadadır [3]. Ayrıca, "denklik parası" (Aufgeld) içeren atipik trampa sözleşmelerinin, bazı durumlarda hâkim edim uyarınca karma sözleşme (satış + trampa) olarak mı yoksa yepyeni bir sözleşme tipi olarak mı değerlendirilmesi gerektiği konusunda "işlem temeli" veya "tipolojik yöntem" gibi farklı kuramlar ileri sürülmektedir [10, 12, 13]. Bu nedenle, TBK m. 283 ve m. 284 hükümlerinin lafzi uygulamasından ziyade, sözleşmenin menfaat dengesini (sinallagma) koruyacak amaca uygun (teleolojik) yorum yöntemlerinin tercih edilmesi gerektiği öğretide savunulmaktadır [11, 12].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.