IV. Artırmanın iptali
Madde 281 - Hukuka veya ahlaka aykırı yollara başvurularak ihalenin gerçekleştirilmesi sağlanmışsa her ilgili, iptal sebebini öğrendiği günden başlayarak on gün ve her hâlde ihale tarihini izleyen bir yıl içinde ihalenin iptalini mahkemeden isteyebilir. Cebrî artırmalar hakkında özel hükümler saklıdır.
İKİNCİ BÖLÜM Mal Değişim Sözleşmesi
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmının birinci bölümünü oluşturan "Satış Sözleşmesi" başlığı altındaki dördüncü ayrım, 274 ila 281. maddeler arasında "Açık Artırma Yoluyla Satış" kurumunu düzenlemektedir [1, 2]. TBK m. 274 uyarınca açık artırma yoluyla satış; yeri, zamanı ve koşulları önceden belirlenerek, hazır olanlar arasından en yüksek bedeli öneren ile yapılan satıştır [2]. Bu ayrımın son maddesi olan TBK m. 281 ise, söz konusu ihalenin hukuka veya ahlaka aykırı yollarla gerçekleştirilmesi durumunda başvurulacak nihaî hukuki çareyi, yani "Artırmanın İptali" müessesesini normatif bir zemine oturtmaktadır [3, 4].
TBK m. 281 hükmü, artırma yoluyla satışlarda serbest rekabetin ve dürüstlük kuralının korunmasını amaçlayan temel bir denge mekanizmasıdır. Zira açık artırmanın doğası gereği, bedelin arz ve talep dengesi içerisinde, şeffaf ve manipülasyondan uzak bir rekabet ortamında en yüksek noktaya ulaşması (veya eksiltmelerde en düşük noktaya inmesi) beklenir. Şayet ihaleye fesat karıştırılır, sahte pey sürmeler (shill bidding) gerçekleşir veya katılımcıların özgür iradeleri hukuka ve ahlaka aykırı yöntemlerle sakatlanırsa, ihale işlemi amacından sapmış olur. Kanun koyucu, bu tür manipülasyonları yaptırımsız bırakmamış ve ilgili kişilere iptal davası açma hakkı tanımıştır [3, 4]. Maddenin ikinci fıkrasında ise "Cebrî artırmalar hakkında özel hükümler saklıdır" denilerek, İcra ve İflas Kanunu (İİK) kapsamındaki ihalenin feshi kurumuna atıf yapılmış ve normun uygulama alanı temel olarak isteğe bağlı (ihtiyarî) açık artırmalarla sınırlandırılmıştır [4].
TBK m. 275 gereğince isteğe bağlı açık artırmalarda sözleşme, artırmayı yönetenin en yüksek bedeli öneren kişiye ihale etmesiyle kurulur [2]. Ancak ihalenin bu kuruluşu, TBK m. 281 uyarınca "hukuka veya ahlaka aykırı yollara başvurularak" sağlanmışsa, sakat kabul edilir. Hukuka aykırılık, kanunun emredici hükümlerine aykırı davranışları kapsarken; ahlaka aykırılık, ticari dürüstlük kurallarına, rekabetin adil işleyişine ve toplumun genel ahlaki kabullerine ters düşen manipülatif eylemleri ifade eder. Örneğin, katılımcıların aralarında anlaşıp ihaleye katılmamaları (danışıklı dövüş/collusion) veya müzayede evinin fiyatı artırmak için sahte katılımcılar üzerinden pey sürmesi bu kapsamdadır. (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) m. 230'da da benzer şekilde, ihalenin serbest rekabeti engelleyici veya ahlaka aykırı yöntemlerle etkilenmesi hali iptal sebebi olarak düzenlenmiştir.)
İptal davası açma hakkı, kanun metninde sınırlandırılmamış ve "her ilgili" (tüm alakadarlar) ibaresi kullanılmıştır [4]. İlgili kavramı geniş yorumlanmalıdır. İhaleye hile karışmasından dolayı meşru ve hukuki bir menfaati zedelenen herkes bu davayı açabilir. Bunlar arasında en başta satıcı, ihaleyi kazanan alıcı ve ihaleye katılması engellenen veya manipülasyon sebebiyle teklifi geçersiz kalan diğer pey sürenler (pey sahipleri) yer almaktadır.
İptal davasının açılabilmesi için kanun koyucu ikili bir süre öngörmüştür: İptal sebebinin öğrenildiği günden başlayarak on gün ve her hâlde ihale tarihini izleyen bir yıl [4]. Bu süreler, hukuki güvenlik ve istikrar ilkesinin bir gereğidir. (Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrinde Fikret Eren ve Kemal Oğuzman gibi yazarlar, bu sürelerin zamanaşımı değil, hak düşürücü süre olduğunu ve hâkim tarafından davanın her aşamasında re'sen dikkate alınması gerektiğini vurgularlar.)
Maddenin ikinci fıkrası, İcra ve İflas Hukuku (İİK) çerçevesinde devletin cebri icra organları vasıtasıyla yapılan satışlarda TBK m. 281'in doğrudan uygulanamayacağını, İİK hükümlerinin (özellikle İİK m. 134 ve devamı ihalenin feshi prosedürünün) geçerli olacağını ifade eder [4].
Yargıtay kararlarında açık artırmanın iptali ve ihalenin feshi mekanizmalarının işletilmesinde "öğrenme" (ıttıla) unsurunun ve sürelerin sıkı bir şekilde arandığı görülmektedir. Özellikle cebrî artırmalara ilişkin olmakla birlikte genel ihale hukuku prensiplerini yansıtan 16.05.1934 tarihli, E: 30, K: 10 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı'nda (YİBK); artırma işlemlerindeki usulsüzlüklerden dolayı yapılacak iptal/şikâyet taleplerinde sürenin, işlemin/ihalenin öğrenildiği (ıttıla) tarihten itibaren başlayacağı, tebligat yapılmayan ilgililerin ihaleden haberdar olduğunun varsayılamayacağı hüküm altına alınmıştır [9, 10]. Bu yerleşik içtihat, TBK m. 281'de yer alan "iptal sebebini öğrendiği günden başlayarak" şeklindeki lafzi düzenlemenin [3, 4] tarihi ve teleolojik temelini oluşturmaktadır.
Ayrıca 18.11.1942 tarihli, E: 2, K: 22 sayılı YİBK kararında da ifade edildiği üzere, ihale suretiyle yapılan mülkiyet intikallerinin usul ve kanuna aykırı olduğu iddialarına dayanan iptal davaları, uyuşmazlığın türüne göre genel mahkemelerin görev alanına girebilmektedir [11, 12].
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Önemli bir müzayede evinde (isteğe bağlı açık artırma), ünlü bir ressama ait tablonun satışı gerçekleştirilmektedir. Tablonun değerinin artmasını isteyen satıcı (eser sahibi), kendi adamlarını ihaleye sokarak sahte pey sürmelerini (shill bidding) sağlamış ve tablonun fiyatı suni olarak 500.000 TL'ye kadar çıkmıştır. Gerçek bir sanat koleksiyoneri olan alıcı, en yüksek teklifi vererek ihaleyi kazanmıştır. Alıcı, ihaleden 3 ay sonra satıcının bu manipülasyonunu (kamera kayıtları ve yazışmalarla) öğrenmiştir. Hukuki analiz: Olayda isteğe bağlı bir açık artırma mevcuttur ve ihalenin "hukuka veya ahlaka aykırı yollarla" gerçekleştirildiği (fiyatın suni olarak artırıldığı) sabittir. Alıcı, TBK m. 281 uyarınca "ilgili" sıfatına haizdir. İptal sebebini öğrendiği günden itibaren 10 gün içinde ve her halükarda ihale tarihinden itibaren 1 yıl içinde Asliye Hukuk (veya somut duruma göre Tüketici) Mahkemesinde ihalenin iptali davası açabilecektir [3, 4].
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir antika eşya satışı sırasında, ihaleye katılmak isteyen iki büyük koleksiyoner aralarında anlaşarak, fiyatın yükselmesini engellemek için birinin ihaleye katılmamasını, diğerinin malı ucuza aldıktan sonra kârı aralarında paylaşmalarını kararlaştırmıştır (ihale bedelinin düşürülmesi amacıyla danışıklı dövüş). Mal çok ucuz bir bedelle ihale edilmiştir. Satıcı durumu ihaleden 2 yıl sonra öğrenmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 281'de yer alan "her hâlde ihale tarihini izleyen bir yıl içinde" şeklindeki mutlak süre (hak düşürücü süre) aşılmıştır [4]. Satıcı, iptal sebebini yeni öğrenmiş olsa dahi 1 yıllık üst sınır geçtiği için TBK m. 281 kapsamında ihalenin iptali davası açamayacaktır.
TBK m. 281'in getirdiği 10 günlük ve bilhassa 1 yıllık mutlak hak düşürücü süre doktrinde eleştirilere konu olmaktadır. Açık artırmalarda hukuka ve ahlaka aykırılığın (örneğin sofistike bir kartel anlaşmasının veya sahte pey sürücülerinin kimliklerinin) ortaya çıkarılması çoğu zaman yıllar alabilmektedir. Bir yıllık mutlak sürenin geçmesiyle birlikte, kötüniyetli kişilerin manipülasyonlarının hukuk düzeni tarafından korunur hale gelmesi, hakkaniyet ilkesini zedelemektedir.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Alman BGB ve İsviçre OR (m. 230) uygulamalarında da ihaleye fesat karıştırılması durumu hile (aldatma) ile sıkı bir ilişki içinde ele alınır. Türk doktrininde Fikret Eren ve Turgut Öz, bir yıllık sürenin hakkaniyetsiz sonuçlar doğurabileceğini; ağır hile ve organize manipülasyon hallerinde TBK m. 39'daki genel iptal sürelerinin veya haksız fiil zamanaşımı sürelerinin devreye sokulabilmesi ihtimalinin tartışılması gerektiğini ifade etmektedirler. Zira TBK m. 281'in lafzi yorumu, kötüniyetli organizasyonları bir yılın sonunda tamamen aklamak gibi tehlikeli bir yola kapı aralamaktadır.)
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.