6. Yetkili mahkeme ve tahkim
Madde 262 - Yerleşim yeri Türkiye’de olan alıcı, tarafı olduğu taksitle satış sözleşmesinden doğacak uyuşmazlıklar konusunda, yerleşim yerindeki mahkemenin yetkisinden önceden feragat edemeyeceği gibi, tahkim sözleşmesi de yapamaz.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) İkinci Kısmında, Özel Borç İlişkileri başlığı altında düzenlenen taksitle satış sözleşmeleri, modern ekonomik yapının doğurduğu kredi ve tüketim ihtiyaçlarına cevap veren önemli bir hukuki kurumdur. TBK m. 253 ve devamında yer alan bu kurum, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'na nazaran çok daha ayrıntılı bir biçimde ele alınmış ve zayıf konumda bulunan alıcının korunması temel prensip olarak benimsenmiştir [1].
TBK m. 262 hükmü, "Yetkili mahkeme ve tahkim" başlığı altında, taksitle satış sözleşmelerinde alıcının yargısal yollarla hakkını arama hürriyetini güvence altına almayı amaçlayan, usul hukuku ile maddi hukuk kesişiminde yer alan emredici nitelikte bir koruma kuralıdır. Bu düzenleme, taksitle satış sözleşmesinden doğacak uyuşmazlıkların çözümünde, ekonomik ve bilgi düzeyi açısından üstün konumda bulunan satıcının, alıcıyı uzak bir mahkemede veya masraflı bir tahkim sürecinde hak aramaya zorlamasını engellemek üzere ihdas edilmiştir [2, 3]. Bu bağlamda Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda (HMK) yer alan genel yetki kuralları ve yetki sözleşmesi sınırlamalarına paralel olarak, alıcı lehine mutlak bir koruma kalkanı oluşturulmuştur [4].
Madde lafzı, koruma kapsamını "yerleşim yeri Türkiye'de olan alıcı" ile sınırlandırmıştır. Taksitle satış sözleşmelerinin genelinde olduğu gibi (TBK m. 263 uyarınca tacir statüsündeki alıcılar hariç tutulduğunda), burada korunan özne, hukuki ve ekonomik yönden daha zayıf durumda olduğu varsayılan, malı kendi kişisel veya mesleki olmayan ihtiyaçları için edinen alıcıdır [5, 6]. Yabancılık unsuru taşıyan veya alıcının yerleşim yerinin yurt dışında olduğu durumlarda Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) hükümleri devreye gireceği için, kanun koyucu bu hükmün uygulama alanını iç hukuk ile sınırlamıştır.
HMK m. 6/I uyarınca genel yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir [7]. Ayrıca HMK m. 10 uyarınca sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri mahkemesi de yetkilidir [4, 7]. Taksitle satış sözleşmelerinde, güçlü konumdaki satıcının önceden hazırladığı genel işlem koşulları niteliğindeki sözleşmelere, kendi merkezinin bulunduğu yeri yetkili kılan kayıtlar koyması muhtemeldir.
TBK m. 262, alıcının kendi yerleşim yeri mahkemesinin yetkisinden "önceden" feragat etmesini açıkça yasaklamaktadır. Bu emredici hüküm, feragati yalnızca "uyuşmazlığın öncesinde" (a priori) yasaklamaktadır [3]. Dolayısıyla, uyuşmazlık doğduktan sonra alıcının kendi yerleşim yeri mahkemesinin yetkisinden feragat etmesi, bir başka ifadeyle farklı bir mahkemede açılan davaya yetki itirazında bulunmaması mümkündür [3, 8]. Kanun koyucu, başlangıçtaki feragati yasakladığına göre, taksitle satım sözleşmesi kurulduktan ve niza ortaya çıktıktan sonra usulüne uygun şekilde yapılan feragat geçerli kabul edilmektedir [8].
TBK m. 262, taksitle satış sözleşmesinde tahkim şartına yer verilmesini veya ayrı bir tahkim sözleşmesi yapılmasını mutlak olarak yasaklamıştır [2]. Bu kesin yasağın temelinde yatan neden, tahkim yolunun normal yargı yollarına kıyasla alıcı (tüketici) bakımından çok daha masraflı olması ihtimalidir [2, 3]. Ayrıca satıcının tek taraflı olarak hazırladığı sözleşmelerle, hakemlerin seçimini kendi lehine kurgulayabilmesi ve hakemlerin tarafsızlığı/ehliyeti hususunda alıcının önceden bir değerlendirme yapmasının olanaksızlığı, bu yasaklayıcı normun hukuki dayanaklarıdır [3, 9]. Böylece taksitle satış sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkların hakemler aracılığıyla çözülmesi yolu tamamen kapatılmıştır [2].
Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, bir tarafta tüketici vasfını taşıyan alıcının bulunduğu sözleşmelerde yer alan yetki şartları ve tahkim şartları, gerek TBK m. 262 gerekse HMK m. 17 hükümleri muvacehesinde geçersiz (batıl) sayılmaktadır [5]. Yargıtay, uyuşmazlığın çözümünde TBK'nın taksitle satışlara ilişkin bu emredici normunu resen gözetmekte ve satıcıların sözleşmelere matbu olarak koydukları "X Mahkemeleri yetkilidir" veya "Uyuşmazlıklar İstanbul Tahkim Merkezi'nde çözülecektir" şeklindeki kayıtları geçersiz kılmaktadır. Taksitle satım sözleşmelerinde zayıf konumda olan alıcının haklarının korunmasını esas alan yargı pratiği, HMK m. 17 ile TBK m. 262 hükmünü bir bütün olarak değerlendirip, tüketicilerin (veya tacir olmayan alıcıların) yetki sözleşmesi yapamayacağını kararlılıkla uygulamaktadır [5].
Olay 1 (Yetki İtirazı ve Mahkeme Seçimi): İzmir'de ikamet eden (A), yerleşim yeri ve şirket merkezi İstanbul'da bulunan (B) A.Ş. ile bir taksitle beyaz eşya satış sözleşmesi imzalamıştır. Sözleşmenin "Çeşitli Hükümler" başlıklı son maddesinde "İşbu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda İstanbul Mahkemeleri ve İcra Daireleri yetkilidir" kaydı yer almaktadır. (A)'nın taksitleri ödememesi üzerine (B) A.Ş., İstanbul mahkemelerinde dava açmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 262 uyarınca, yerleşim yeri Türkiye'de olan alıcı (A), sözleşme kurulurken uyuşmazlık doğmadan önce yerleşim yeri mahkemesinin yetkisinden feragat edemez. Aynı zamanda HMK m. 17 gereği tüketici yetki sözleşmesi yapamaz [5]. Bu nedenle İstanbul mahkemelerinin yetkili kılındığı sözleşme şartı kesin hükümsüzdür. (A), yasal süresi içinde yetki itirazında bulunarak davanın İzmir'de görülmesini sağlayabilir.
Olay 2 (Ön Ödemeli Taksitle Satışta Tahkim Şartı): Ankara'da mukim (C), (D) Limited Şirketi'nden ön ödemeli taksitle bir motorlu taşıt satın almış olup ödemeleri düzenli olarak yapmasına rağmen taşıt zamanında teslim edilmemiştir. Sözleşmede "Teslime ve ödemelere dair tüm hukuki ihtilaflar ihtiyari tahkim yoluyla çözülecek olup, hakem heyeti (D) Limited Şirketi tarafından belirlenen 3 kişiden oluşacaktır" şartı bulunmaktadır. (D) şirketi, (C)'nin genel mahkemelerde dava açmasına engel olmak için tahkim ilk itirazında bulunmuştur. Hukuki analiz: TBK m. 273'ün yollamasıyla ön ödemeli taksitle satışlara da uygulanan TBK m. 262 amir hükmü gereğince, alıcı tahkim sözleşmesi yapamaz [3, 7]. Bu yasağın temelinde hakemlerin tarafsızlığı ve masraf külfeti gibi tehlikeleri önlemek yatar [2, 3]. Dolayısıyla, sözleşmedeki tahkim şartı geçersizdir ve satıcının tahkim ilk itirazı mahkemece reddedilerek genel mahkemelerde (uyuşmazlığın niteliğine göre Asliye Hukuk veya Tüketici Mahkemesi [5, 7]) yargılamaya devam edilmelidir.
Doktrinde TBK m. 262'nin alıcıyı koruyan yapısı genel olarak olumlu karşılansa da, tahkim yasağının mutlaklığı eleştiri konusu olmuştur. Taksitle satış sözleşmelerinde tahkime izin verilmesi halindeki en büyük tehlike, satıcının tek taraflı olarak sözleşme ile önceden kimlerin hakem olacağını belirlemesi ve sürecin maliyetidir [9]. Ancak doktrindeki kimi görüşler, bu sakıncanın tahkimi tamamen yasaklamadan da giderilebileceğini savunmaktadır [8].
Örneğin, hakem heyetinin bağımsız, tarafsız kurumlardan seçilmesinin zorunlu kılınması veya uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra alıcının açık ve bilgilendirilmiş onayıyla tahkim sözleşmesi yapabilmesine olanak tanınması gibi esnetmeler düşünülebilirdi. Nitekim kanun koyucunun başlangıçtaki feragati yasaklamasına rağmen, mutlak bir "tahkim sözleşmesi de yapamaz" şeklindeki katı lafzı, alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin teşvik edildiği modern usul hukuku eğilimleriyle tam bir ahenk içinde görünmemektedir [8]. Yine de mevcut kanuni düzenleme, zayıfı güçlüye karşı koruma felsefesini en üst seviyede tutarak kesin bir yasak getirmiş bulunmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.