3. Satıcının temerrüdü a. Kural ve ayrık durum
Madde 212 - Satıcının temerrüdü hâlinde, borçlunun temerrüdüne ilişkin genel hükümler uygulanır. Zilyetliğin devri için belirli bir süre konulmuş olan ticari satışlarda, satıcı temerrüde düşerse alıcının, devir isteminden vazgeçerek borcun ifa edilmemesinden doğan zararının giderilmesini istediği kabul edilir.
Alıcı, satılanın devredilmesini isteme niyetinde ise, belirlenen sürenin bitiminde bunu satıcıya hemen bildirmek zorundadır.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) İkinci Kısım, Birinci Bölüm, Birinci Ayırımında yer alan "Satıcının temerrüdü" başlıklı 212. maddesi, satış sözleşmesinde satıcının asli edim yükümlülüğü olan zilyetliği ve mülkiyeti devir borcunu zamanında yerine getirmemesi halini ve bu durumun sonuçlarını düzenlemektedir [1].
Maddenin birinci fıkrası, adi satışlarda ve kural olarak tüm satış sözleşmelerinde satıcının temerrüdünün, borçlunun temerrüdüne ilişkin genel hükümlere (TBK m. 117-126) tabi olduğunu açıkça ifade etmektedir [1, 2]. Ancak kanun koyucu, maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarında, ticari hayatın ihtiyaç duyduğu çabukluk ve kesinlik ilkelerini gözeterek "ticari satışlar" bakımından son derece önemli ve istisnai bir karine öngörmüştür [1]. Buna göre, zilyetliğin devri için belirli bir süre konulmuş olan (kesin veya belirli vadeli) ticari satışlarda satıcının temerrüde düşmesi halinde, alıcının aynen ifa isteminden vazgeçerek borcun ifa edilmemesinden doğan müspet zararının tazminini talep ettiği kanuni bir karine olarak kabul edilmiştir [1]. Alıcı, yasal karinenin aksine hareket etmek, yani satılandan vazgeçmeyip aynen ifayı talep etmek niyetinde ise, belirlenen sürenin bitiminde bu iradesini "hemen" satıcıya bildirmek külfeti altına sokulmuştur [1].
Bu sistematik kurgu, ticari satım sözleşmelerinde alıcının genellikle piyasadaki fiyat dalgalanmalarından korunmak ve ticari faaliyetini (üretim, yeniden satış vb.) aksatmadan sürdürebilmek için ikame bir mal tedarik etme (ikame alım) eğiliminde olacağı rasyoneline dayanmaktadır.
TBK m. 212/2 fıkrasının uygulanabilmesi için sözleşmenin "ticari satış" niteliğinde olması şarttır. Ancak TBK m. 212’de yer alan ticarî satış kavramı, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 23 hükmündeki ticari satış kavramından tamamen farklıdır ve bu husus doktrinde son derece köklü tartışmalara yol açmıştır [3, 4].
Doktrindeki (Fikret Eren, Halûk Nami Nomer, Baki İlkay Engin, Mustafa Alper Gümüş, Sabih Arkan vb.) temel görüş ayrılıkları dört ana eksende toplanmaktadır [3-5]:
Sonuç olarak, TTK m. 23 anlamındaki ticari satış, kural olarak her iki tarafın da ticari işletmesini ilgilendiren satıştır; oysa TBK m. 212 bağlamında bir tarafın tacir olmadığı, ancak alıcının kâr elde etme maksadıyla hareket ettiği (ve satıcının bunu bildiği) haller de ticari satış kapsamında değerlendirilerek bu fıkra hükmüne tabi olabilmektedir [5, 6].
Maddenin uygulanabilmesi için ticari satışta zilyetliğin devri amacıyla "belirli bir sürenin konulmuş olması" şartı aranmaktadır [1]. Bu kavram, ifa zamanının taraflarca takvim günü olarak (örneğin 15 Kasım) veya belirlenebilir bir zaman dilimi (örneğin Ekim ayının son haftası) şeklinde kesin olarak tespit edildiği durumları ifade eder. Belirli vadenin bulunmadığı ticari satışlarda TBK m. 212/2 ve 3 fıkraları değil, TBK m. 212/1 yollamasıyla TBK m. 117 vd. genel temerrüt hükümleri uygulama alanı bulacaktır.
Belirli süreli ticari bir satışta vade dolmasına rağmen satıcı ifayı gerçekleştirmezse, kanun, alıcının ek süre (mehil) vermesine gerek kalmaksızın ifadan vazgeçtiği ve borcun ifa edilmemesinden doğan müspet (olumlu) zararını talep ettiği yönünde kesin olmayan bir karine ihdas etmiştir [1]. Bu, TBK m. 125'te alacaklıya tanınan seçimlik haklardan "aynen ifadan vazgeçerek müspet zararın tazminini talep" hakkının, ticari hayatın doğası gereği otomatik olarak kullanılmış sayılması anlamına gelir.
Alıcının, yasada öngörülen müspet zarar isteme karinesini çürütebilmesi ve malın aynen ifasını talep edebilmesi için, belirlenen ifa süresinin bitiminde bu niyetini satıcıya "hemen" bildirmesi şarttır [1]. Buradaki "hemen" (derhal) ifadesi, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde nesnel koşulların elverdiği en kısa süreyi ifade eder. Bu sürenin kaçırılması halinde alıcı, artık aynen ifa talep etme hakkını kaybeder; zira kanuni karine kesinleşmiş olur.
(Kaynaklar dışı ek bilgi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. ile 19. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarında benimsenen prensipler şunlardır): Yargıtay, TBK m. 212/2 (mülga BK m. 212) kapsamında, belirli vadeli ticari bir satım sözleşmesinde vadenin geçmesiyle birlikte satıcının mütemerrit sayılacağını ve alıcının TBK m. 123 uyarınca mehil tayin etmeksizin müspet zararlarını talep hakkının doğduğunu istikrarlı şekilde kabul etmektedir. Yargıtay kararlarında, alıcının "hemen bildirim" külfetini yerine getirmediği durumlarda sonradan açtığı "aynen ifa ve gecikme cezası" davalarının reddedilmesi gerektiği; zira sessiz kalınan durumlarda kanuni karine gereği alıcının ifadan vazgeçmiş sayıldığı içtihat edilmektedir. Ayrıca, soyut müspet zarar hesabında (TBK m. 213/3) Ticaret Odaları veya ilgili borsalardan vade tarihindeki rayiç bedelin sorulması ve aradaki farkın buna göre hüküm altına alınması Yargıtay'ın sıkı denetim kurallarından biridir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo - Karinenin Uygulanması): (A) Tekstil A.Ş., fabrikasında kullanmak üzere (B) İplik Sanayi Ltd. Şti. ile 20 Ton özel üretim pamuk ipliğinin 15 Ekim tarihinde teslim edilmesi hususunda anlaşmıştır. Satış bedeli ton başına 100.000 TL olarak belirlenmiştir. 15 Ekim günü (B) şirketi teslimatı gerçekleştirmemiştir. (A) şirketi herhangi bir ihtar veya bildirim yapmamış, 16 Ekim günü serbest piyasadan tonu 120.000 TL'den ikame iplik tedarik etmiştir. (A), aradaki 400.000 TL'lik farkın tazmini için dava açmıştır. Hukuki analiz: Sözleşme, hammadde alımına yönelik olup alıcının kâr elde etme/işletme faaliyeti amacı güttüğü bir ticari satıştır. 15 Ekim teslim tarihi belirli vadedir. TBK m. 212/2 uyarınca vade dolduğunda satıcı mütemerrit olmuş ve alıcının ifadan vazgeçerek müspet zararını talep ettiği karinesi doğmuştur. Alıcı, derhal ifa istemediğine göre ek bir bildirime lüzum olmaksızın, TBK m. 213/2 kapsamında yaptığı ikame alım farkını müspet zarar olarak satıcıdan yasal faiziyle birlikte tazmin edebilir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo - Hemen Bildirim Külfeti): (X) İnşaat Şirketi, şantiyesinde kullanmak üzere (Y) firmasından 5 adet iş makinesini 1 Eylül tarihinde teslim edilmek üzere satın almıştır. 1 Eylül'de makineler teslim edilmemiştir. (X) şirketi makineleri beklemeye devam etmiş, ancak 25 Eylül tarihinde satıcıya ihtar çekerek makinelerin "aynen teslimini ve geçen 25 gün için gecikme tazminatını" talep etmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 212/3 uyarınca, belirli süreli ticari satımlarda alıcı aynen ifa isteme niyetindeyse vade bitiminde bunu satıcıya "hemen" (derhal) bildirmek zorundadır. Vade olan 1 Eylül'den haftalar sonra, 25 Eylül'de çekilen ihtar "hemen bildirim" şartını sağlamaz. Bu sebeple kanuni karine kesinleşmiş olup, alıcı aynen ifa (iş makinelerinin teslimi) ve gecikme tazminatı talep etme hakkını kaybetmiştir; yalnızca sözleşmenin ifa edilmemesinden doğan müspet zararının tazminini isteyebilir.
Doktrinde TBK m. 212'nin tanzim ediliş biçimi ve içerdiği kavramlar yoğun biçimde eleştirilmektedir. Özellikle "ticari satış" kavramının, TTK m. 23'teki tanımdan farklı bir içeriğe sahip olması hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkelerini zedelemektedir [3-5]. Ticari Kanun ile Borçlar Kanunu arasındaki bu kavramsal düalizm, uygulamada hakimlerin ve avukatların hangi hükmü uygulayacakları noktasında ciddi tereddütler yaşamasına neden olmaktadır.
Ayrıca, İsviçre Borçlar Kanunu (OR Art. 190) kaynaklı bu hükmün, yalnızca "satıcının temerrüdü" başlığı altında bir karine yaratması, alıcının ifa menfaatini satıcının iradesine çok fazla bağımlı kıldığı yönünde eleştirilmektedir. Birçok sözleşmede alıcı için aslolan malın kendisine ulaşmasıdır; kanunun varsayımsal olarak "müspet zarar" modeline geçişi hızlandırması, özellikle enflasyonist veya arzı kısıtlı piyasalarda alıcının aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir. Gelecekte yapılacak olası bir kanun reformunda, ticari satış tanımının doğrudan TTK'ya atıf yapılarak yeknesaklaştırılması veya maddenin lafzında ticari satış yerine "kâr elde etme amacı güden satışlar" gibi daha kapsayıcı bir ifadenin kullanılması gerektiği doktrinde ağırlıklı olarak savunulmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.