A. Tanımı ve hükümleri
Madde 207 - Satış sözleşmesi, satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir âdet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdürler. Durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel, kararlaştırılmış bedel hükmündedir.
Akademik Değerlendirme
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmının ilk bölümünde yer alan "Satış Sözleşmesi", 207 ilâ 281. maddeler arasında düzenlenmiştir. Bu bölümün girişini oluşturan TBK m. 207, satış sözleşmesinin hukuki tanımını, asli edim yükümlülüklerini, ifa zamanını ve bedelin belirlenebilirliği hususlarını düzenleyen temel norm niteliğindedir [1].
TBK m. 207/1 hükmüne göre satış sözleşmesi; satıcının, satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir [2], [1]. Bu tanım doğrultusunda satış sözleşmesi; rızai, karşılıklı borç yükleyen (sinallagmatik), ivazlı ve mülkiyeti devir amacı güden (borçlandırıcı) bir hukuki işlemdir [3], [4].
Türk-İsviçre Borçlar Hukuku sistematiğinde satış sözleşmesi, mülkiyeti kendiliğinden nakleden bir "tasarruf işlemi" değil; mülkiyetin nakli yükümlülüğünü doğuran bir "borçlandırıcı işlem"dir [5], [6]. Sözleşmenin kurulmasıyla mülkiyet alıcıya geçmez; mülkiyetin geçişi, taşınırlarda zilyetliğin devri (TMK m. 762 vd.), taşınmazlarda ise tescil (TMK m. 705) ile gerçekleşen ayrı bir tasarruf işlemi ile sağlanır [7], [8], [9]. Bu yönüyle Türk hukuku, sözleşmenin kurulmasıyla mülkiyetin de derhal alıcıya geçtiği Fransız hukuk sisteminden (Code Civil) yapısal olarak ayrılmaktadır [9].
Satış sözleşmesinde satıcının asli edim yükümlülüğü, satım konusu malın zilyetliğini ve mülkiyetini alıcıya nakletmektir [10], [11], [12]. Bu borcun gereği gibi ifa edilmiş sayılması için satıcının, malı sadece fiziken teslim etmesi yeterli olmayıp, aynı zamanda mülkiyet hakkını da hukuka uygun biçimde ve ayıpsız, takyidatsız olarak devretmesi gerekmektedir [10], [13]. Zilyetliğin devri; eşyanın fiilen teslimi ile olabileceği gibi, kısa elden teslim, hükmen teslim veya zilyetliğin havalesi gibi teslimsiz devir yollarıyla da gerçekleştirilebilir [14], [8], [15]. Satıcının bu asli borcunu ihlal ederek mülkiyeti devretmemesi ifa imkânsızlığı veya borçlu temerrüdüne; malı ayıplı olarak devretmesi ayıptan sorumluluk hükümlerine (TBK m. 219 vd.); üçüncü bir kişinin üstün hakkı nedeniyle malın alıcının elinden alınması ise zapttan sorumluluk hükümlerine (TBK m. 214) vücut verir [16], [13], [17], [18].
Satış sözleşmesinin diğer tarafı olan alıcının asli edim yükümlülüğü, kendisine devredilen mülkiyete karşılık "bedel" (semen) ödemektir [2], [1]. Satış sözleşmesini, mal değişim (trampa) sözleşmesinden (TBK m. 282) ayıran en temel unsur, karşı edimin kural olarak para (nakit) olmasıdır [19]. Bedel ödeme borcu, tarafların aksini kararlaştırmadığı durumlarda satılanın alıcının zilyetliğine girmesiyle muaccel olur (TBK m. 234) [20].
TBK m. 207/2 hükmü uyarınca, "Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir âdet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdürler" [1]. Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerin doğası gereği getirilen bu kural, TBK m. 97'deki "ödemezlik def'i"nin (exceptio non adimpleti contractus) satış sözleşmesindeki özel bir yansımasıdır [21]. Taraflardan biri, kendi borcunu ifa etmeden veya ifasını teklif etmeden karşı taraftan edimini yerine getirmesini talep ederse, karşı taraf aynı anda ifa kuralına dayanarak edimini ifadan kaçınabilir [21].
TBK m. 207/3 hükmünde, "Durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel, kararlaştırılmış bedel hükmündedir" denilerek, satış sözleşmesinin kurulması anında bedelin miktarının rakamsal olarak kesin biçimde saptanmış olması şartı aranmamıştır [1]. Ücret, sözleşmenin objektif açıdan esaslı bir unsuru olmakla birlikte, bedelin objektif kriterlere, piyasa rayiçlerine veya ifa zamanındaki duruma göre "belirlenebilir" (tayin edilebilir) olması, sözleşmenin geçerli biçimde kurulabilmesi için yeterlidir [22]. Taraflar bedeli hiç belirtmeksizin malı alacağını kesin olarak bildirmişse, satış ifa yeri ve zamanındaki ortalama piyasa fiyatı üzerinden yapılmış sayılır (TBK m. 233) [23], [20].
Yargıtay kararlarında TBK m. 207 (mülga BK m. 182) bağlamında özellikle şu hususlar vurgulanmaktadır:
Olay 1 (Belirlenebilir Bedel): A (Tacir), B fabrikasına üretim bandında kullanılmak üzere bir takım özel makinelerin satışı için anlaşmıştır. Sözleşmede "satış bedeli, teslim tarihindeki Alman Makine Üreticileri Birliği'nin yayımlayacağı endeks fiyatı üzerinden hesaplanacaktır" hükmü yer almıştır. Mallar teslim edildiğinde B, "Sözleşmede kesin bir rakam yazmıyor, satış sözleşmesinin esaslı unsuru olan bedel belirli değildir, dolayısıyla sözleşme geçersizdir" itirazında bulunmuştur. Hukuki analiz: TBK m. 207/3 hükmü çok açıktır: "Durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel, kararlaştırılmış bedel hükmündedir" [1]. Taraflar objektif olarak hesaplanabilir bir endeks belirledikleri için bedel "belirlenebilir" durumdadır ve satış sözleşmesi geçerli olarak kurulmuştur [22]. B'nin itirazı hukuki dayanaktan yoksundur.
Olay 2 (Aynı Anda İfa ve Ödemezlik Def'i): Alıcı C, satıcı D'den bir traktör satın almak üzere anlaşmıştır. Taraflar ifa zamanını belirtmemiştir. C, traktörün mülkiyetinin ve zilyetliğinin hemen devredilmesini, bedeli ise bir ay sonra hasat zamanı ödeyeceğini beyan ederek teslim talep etmiştir. Satıcı D, parayı peşin almadan traktörü teslim etmeyi reddetmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 207/2 uyarınca, sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya bir ticari teamül/adet yoksa satıcı ve alıcı edimlerini aynı anda ifa etmek zorundadır (peşin peşin kuralı) [1]. Satıcı D'nin, satış parasının kendisine ödenmediği gerekçesiyle malın mülkiyet ve zilyetliğini devretmekten kaçınması, TBK m. 97'deki ödemezlik def'i hakkının haklı ve meşru bir kullanımıdır [21].
Türk hukuku, satış sözleşmelerinde İsviçre-Alman doktrininden gelen ayrılık ilkesini (Trennungsprinzip) benimsemiştir. Buna göre, satım konusu eşyanın mülkiyetinin geçişini sağlayan "tasarruf işlemi" ile bunu taahhüt eden "borçlandırıcı işlem" birbirinden kesin biçimde ayrılmıştır [9]. TBK m. 207 lafzındaki "mülkiyetini alıcıya devretme borcunu üstlendiği sözleşmedir" ibaresi bu ayrımı net olarak ortaya koymaktadır [1].
Bununla birlikte, satış sözleşmesinde bedelin bir miktar parayı ifade etmesi gerektiği hususu, zaman zaman karmaşık sözleşmelerde (örneğin arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde veya barter işlemlerinde) sözleşmenin nitelendirilmesinde zorluklara yol açmaktadır [40], [9]. Bedelin para dışında bir malvarlığı kalemi olması halinde sözleşme nitelik değiştirerek "mal değişim (trampa)" (TBK m. 282) ya da isimsiz bir sözleşme haline gelir [19]. TBK m. 207'nin lafzındaki sadelik, günümüz modern ticaret hukukundaki bağlı krediler [41], karmaşık taksitli satışlar [42] veya leasing sözleşmeleri gibi çok taraflı ve kompleks teminat yapıları içeren satış modellerine doğrudan uygulanmasında yeterli kalmamakta; bu sebeple TBK m. 253 vd. taksitle satış [43] ve TKHK gibi özel kanunlara başvurulması zorunluluğu doğmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.