D. Zamanaşımının kesilmesi I. Sebepleri
Madde 154 - Aşağıdaki durumlarda zamanaşımı kesilir:
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku dogmatiğinde zamanaşımı, kural olarak alacağın muaccel olduğu saniyede (TBK m. 149) işlemeye başlayan ve kanunda öngörülen sürelerin (genellikle 10 yıl, TBK m. 146) geçmesiyle alacağı dava edilemez hâle getirip "eksik borca (naturalis obligatio)" dönüştüren acımasız bir tasfiye mekanizmasıdır. Ancak hukuk düzeni, bu sürenin pasif, eylemsiz ve sessiz bir bekleyiş üzerine kurulduğunu kabul eder. Eğer taraflar bu sessizliği bozar, borcun varlığını teyit eden veya borcu tahsil etmeye yönelik iradi adımlar atarlarsa, kanun koyucu zamanın bu tasfiye edici yürüyüşünü durdurmakla kalmaz, tamamen iptal eder ve saati sıfırlar. İşte bu kuruma "Zamanaşımının Kesilmesi" (Unterbrechung der Verjährung) denir ve TBK Madde 154 ile kodifiye edilmiştir.
Bu normun sistematiği, "kimin fiiliyle" kesilmenin gerçekleştiğine göre iki fıkraya ayrılmıştır: 1. Borçlunun Fiilleriyle Kesilme (TBK m. 154/1): Borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş veya kısmen ifada bulunmuşsa ya da rehin vermiş veya kefil göstermişse zamanaşımı kesilir. 2. Alacaklının Fiilleriyle Kesilme (TBK m. 154/2): Alacaklı, dava veya def’i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurmuşsa, icra takibinde bulunmuşsa ya da iflas masasına başvurmuşsa zamanaşımı kesilir.
Kesilmenin (Unterbrechung) en büyük dogmatik farkı, durmadan (Hemmung - TBK m. 153) ayrıldığı noktadadır: Durmada engel kalkınca süre "kaldığı yerden" işlemeye devam ederken; kesilmede o güne kadar işlemiş olan süre tamamen silinir, çöpe atılır ve kesilme anından itibaren "yeni ve tam bir süre" (TBK m. 156) sıfırdan işlemeye başlar.
TBK m. 154'teki kesilme kuralının teorik mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Borçlunun İkrarı (Anerkennung): İkrar, borçlunun alacaklıya karşı borcun varlığını kabul ettiğini gösteren her türlü beyan veya eylemidir. Bu, hukuki bir işlem (Rechtsgeschäft) değil, bir maddi vakıa veya hukuki işlem benzeri fiildir. İkrarın geçerliliği herhangi bir şekil şartına tabi değildir. Borçlu, alacaklıya "Borcumu haftaya ödeyeceğim" şeklinde bir mail atarsa, bu bir ikrardır ve 9. yılında olan bir zamanaşımını anında kesip sıfırlar.
B. Kısmi İfa (Teilerfüllung) ve Faiz Ödemesi: TBK m. 154/1'de ikrarın "özellikle" hangi hâllerde var sayılacağı belirtilmiştir. Sisteminizdeki "Kısmi İfa" incelemelerinde belirtildiği üzere; borçlu, borcun tamamını değil de sadece bir kısmını ifa ederse (örneğin 100.000 TL'nin 5.000 TL'sini öderse) bu eylem hukuken "borcun tamamını ikrar" anlamına gelir. Borçlunun 5.000 TL'lik kısmi ifası, bakiye 95.000 TL yönünden de zamanaşımını keser. Keza, anapara üzerinden faiz ödenmesi de borcun ana gövdesinin ikrarı niteliğindedir ve kesme etkisi yaratır.
C. Teminat Gösterme (Rehin Verme veya Kefil Gösterme): Borçlu, alacağın güvence altına alınması için alacaklıya bir taşınır rehni veya ipotek verirse yahut bir kefil (TBK m. 581 vd.) getirirse, bu eylem borcun varlığının en güçlü zımni ikrarıdır. Zamanaşımı bu teminatın verildiği an sıfırlanır.
D. Alacaklının Dava veya Def'i Yoluyla Mahkemeye Başvurması: TBK m. 154/2 uyarınca, alacaklının devletin yargı organlarını (veya tahkim heyetini) harekete geçirmesi zamanaşımını keser. Ancak burada açılan davanın "Eda Davası" veya "Tespit Davası" olmasının bir önemi yoktur; her ikisi de hakkın peşine düşüldüğünün kanıtıdır. Def'i yoluyla ileri sürme ise, örneğin alacaklının kendisine karşı açılan bir davada, kendi alacağını bir "takas def'i" (TBK m. 139) olarak öne sürmesiyle gerçekleşir.
E. İcra Takibi veya İflas Masasına Başvuru: Alacaklının icra dairesine başvurarak borçlu aleyhine ilamsız veya ilamlı takip talebinde bulunması (İİK m. 58) zamanaşımını bıçak gibi keser. Keza borçlu iflas etmişse, alacaklının alacağını iflas masasına kaydettirmesi (İİK m. 236) de aynı etkiyi doğurur.
TBK m. 154'teki kesilme kurgusu; Borçlar Kanunu'nun temerrüt ihtarları (TBK m. 117) müteselsil borçluluk (TBK m. 155) ve fer'i haklar (TBK m. 131) mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. Temerrüt İhtarı (TBK m. 117) ile Zamanaşımını Kesen İşlemler (TBK m. 154) Arasındaki Ölümcül Uçurum: Avukatların borçlar hukuku pratiğinde en sık düştükleri dogmatik hata, alacaklının borçluya noterden gönderdiği bir ihtarname ile (Ödeme Emri / Mahut İhtar) zamanaşımının kesileceğini sanmalarıdır. Sisteminizdeki "Temerrüt" eserlerinde de hararetle vurgulandığı üzere; ihtarname, kural olarak borcu muaccel kılmaz, muaccel olan borçta "Borçlu Temerrüdünü (Mora Debitoris)" başlatır. Yani ihtarname gecikme tazminatı ve temerrüt faizinin doğması için şarttır. Ancak TBK m. 154/2'deki sınırlı sayım (numerus clausus) ilkesi gereği, "ihtarname göndermek" zamanaşımını kesen sebepler arasında YOKTUR! Alacaklı, borçluya 9 yıl boyunca her gün noter ihtarı çekse bile, zamanaşımı saati zerre kadar etkilenmeden ilerlemeye devam eder ve 10. yılın sonunda borç düşer. Temerrüt faizi doğurmak ayrı, zamanaşımını kesmek ayrıdır.
B. Kesilmenin Müteselsil Borçlulara Etkisi (TBK m. 155): Bir borç ilişkisinde birden fazla borçlu müteselsil olarak (TBK m. 162) sorumlu ise, alacaklının borçlulardan sadece birine karşı yaptığı kesici işlem diğerlerini etkiler mi? TBK m. 155 çok hassas bir denge kurar: "Zamanaşımı müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilince, diğerlerine karşı da kesilmiş olur." Ancak bu kural kural olarak alacaklının fiiliyle (dava, icra) gerçekleşen kesilmelerde tam anlamıyla işler. Yargıtay pratiğinde ve doktrinde (Eren, Nomer) borçlulardan birinin kendi şahsi fiiliyle (örneğin sadece kendisinin ikrar etmesi veya kısmi ifada bulunması) yarattığı kesilmenin, diğer müteselsil borçlulara sirayet etmeyeceği (nispilik kuralı) güçlü bir şekilde savunulmaktadır.
C. Asıl Alacağın Kesilmesinin Fer'i Haklara (Kefalete) Etkisi: TBK m. 155/2 çok nettir: "Zamanaşımı asıl borçluya karşı kesilince, kefile karşı da kesilmiş olur." Yani alacaklı, asıl borçluya karşı icra takibi başlatırsa, kefil aleyhine hiçbir işlem yapmasa bile, kefilin zamanaşımı saati de asıl borçluyla birlikte sıfırlanır. Ancak bunun tersi doğru değildir: Zamanaşımı kefile karşı kesilince, asıl borçluya karşı kesilmiş OLMAZ. Fer'ilik ilkesi gereği, dalın kesilmesi gövdeyi etkilemez; ancak gövdeye yapılan işlem dalı doğrudan etkiler.
TBK m. 154'ün o katı sınırlarını, kısmi ifanın gücünü ve ihtarname yanılgısını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:
Olay 1 (Kısmi İfanın İkrar Etkisi ve Zamanaşımının Sıfırlanması): Tacir (A) Tacir (B)'den 2012 yılında 10 Milyon TL'lik bir mal satın alır ve borç aynı gün muaccel olur. (A) parayı ödemez. Aradan 9 yıl geçer, 2021 yılına gelinir. Alacaklı (B) (A)'yı arayıp sıkıştırır. (A) "Şu an durumum çok kötü, sana iyi niyet göstergesi olarak bankadan 50.000 TL gönderiyorum" der ve havale yapar. Aradan 3 yıl daha geçer, 2024 yılına gelinir. Alacaklı (B) kalan 9.950.000 TL için dava açar. (A) mahkemede, "Sözleşme 2012'de kuruldu, üzerinden 12 yıl geçti, 10 yıllık genel zamanaşımı (TBK m. 146) doldu" def'inde bulunur. Dogmatik Analiz: Bu vaka, TBK m. 154/1'in (Borçlunun fiiliyle kesilme) kusursuz bir operasyonudur. (A)'nın savunması dogmatik olarak yerle yeksandır. (A)'nın 2021 yılında yaptığı 50.000 TL'lik ödeme, TBK m. 154/1 bendi uyarınca "kısmi ifa"dır. Kısmi ifa, borcun tamamının ikrarı niteliğindedir. Bu ödeme yapıldığı an (2021) o güne kadar işlemiş olan 9 yıllık zamanaşımı süresi tamamen çöpe atılmış ve TBK m. 156 uyarınca yeni bir 10 yıllık süre baştan işlemeye başlamıştır. Yeni saatin dolması 2031 yılını bulacaktır. Dolayısıyla 2024 yılında açılan dava süresindedir. (A)'nın zamanaşımı def'i reddedilecek ve kalan tutarı ödemeye mahkûm edilecektir.
Olay 2 (İhtarname Yanılgısı ve Yargılamanın Çöküşü): Müteahhit (X) Arsa Sahibi (Y)'ye binayı 01.05.2010 tarihinde teslim eder ve 1 Milyon TL hak kazanır. Alacak muacceldir ancak ödenmez. (X) 01.05.2019'da (9. yılda) noterden ihtarname çekerek parayı talep eder. (Y) ihtarı alır ancak ödeme yapmaz. (X) ihtarnamenin üzerinden 2 yıl geçtikten sonra 01.05.2021'de dava açar. (Y) zamanaşımı def'i ileri sürer. (X) ise, "Ben 9. yılda ihtarname çekerek zamanaşımını kestim, dava süresindedir" der. Dogmatik Analiz: Bu olay, avukatların en çok yaptığı o ölümcül hatanın (Temerrüt ile Zamanaşımı Kesilmesini karıştırmanın) laboratuvarıdır. TBK m. 154'te alacaklının zamanaşımını kesecek işlemleri tahdidi (sınırlı sayı) olarak sayılmıştır: Dava, def'i, icra, iflas. İhtarname göndermek bu listede yoktur! (X)'in 2019 yılında gönderdiği ihtarname sadece (Y)'yi temerrüde düşürmüş (TBK m. 117) ve temerrüt faizi işletmeye başlamıştır. Ancak o 10 yıllık kum saatini durduramamıştır. Saat 01.05.2020 tarihinde (10. yılda) dolmuş ve alacak eksik borca dönüşmüştür. 2021'de açılan dava, (Y)'nin zamanaşımı def'i nedeniyle esastan reddedilecektir. İhtarname, tasfiye karanlığına karşı koruyucu bir kalkan değildir.
TBK m. 154 (kesilme) kurallarının usul hukukunda (HMK/İİK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Sırf Zamanaşımını Kesmek İçin "İlamsız İcra" Stratejisi: 10 yıllık sürenin (TBK m. 146) veya 5 yıllık sürenin (TBK m. 147) dolmasına çok az kalmışsa ve avukatın elinde henüz dava açacak kadar sağlam delil veya harç yatıracak nakit yoksa, yapılacak en stratejik hamle İcra Dairesinde basit bir "İlamsız Takip" (İİK m. 58) başlatmaktır. Sırf takip talebinin icra dairesine verilmesi bile TBK m. 154/2 uyarınca zamanaşımını bıçak gibi keser. Borçlu itiraz edip takibi durdursa bile kesilme etkisi gerçekleşmiş olur; avukat itirazın iptali davasını (İİK m. 67) açmak için kendine yepyeni bir zaman aralığı (nefes borusu) yaratmış olur.
2. Kısmi Davanın (HMK m. 109) Zamanaşımını Kesme Sınırı: Bir alacak davasında (örneğin haksız fiilden doğan 500.000 TL'lik bir zarar için) avukat, harçtan tasarruf etmek amacıyla HMK m. 109 uyarınca sadece 10.000 TL'lik "Kısmi Dava" açarsa, zamanaşımı sadece dava edilen bu 10.000 TL için kesilir! Geriye kalan 490.000 TL için zamanaşımı işlemeye devam eder. Yargılama 4 yıl sürerse ve avukat davasını ıslah ederek artırmak istediğinde, karşı taraf kalan 490.000 TL için zamanaşımı def'inde bulunabilir ve o miktar çöker. Bu tuzağa düşmemek için, zararın tam belirlenemediği durumlarda "Kısmi Dava" değil, HMK m. 107 uyarınca "Belirsiz Alacak Davası" açılmalıdır. Belirsiz alacak davası, ileride belirlenecek tüm bakiye miktar için de zamanaşımını davanın açıldığı o ilk gün kesmiş sayılır.
3. Yetkisiz Mahkemede Dava Açılması ve HMK m. 20 Etkisi: Avukat yanlışlıkla (yetkisiz veya görevsiz) bir mahkemede dava açarsa, TBK m. 154 uyarınca zamanaşımı yine de kesilir mi? Evet, kesilir. Ancak mahkeme yetkisizlik/görevsizlik kararı verdiğinde, HMK m. 20 uyarınca iki hafta içinde dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi talep edilmezse, dava açılmamış sayılır ve geçmişe etkili olarak zamanaşımını kesme etkisi de ortadan kalkar. Bu yüzden yetkisizlik kararlarının ardından o iki haftalık usuli süre, alacağın hayat damarıdır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan ilgili daireleri (özellikle 3., 11. ve 15. Hukuk Daireleri) TBK m. 154 uyarınca "Kesilme Sebeplerinin Tahdidi (Sınırlı) Olması" kuralını çok katı yorumlayan; ancak borçlunun ikrarını ve kısmi ifasını şekle bağlı olmaksızın en geniş anlamıyla korumaya çalışan bir içtihat politikası sergilemektedir.
Sisteminizdeki "Zamanaşımı" ve "Sözleşmenin Kurulması" eserleriyle tam uyumlu olan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş yaklaşımında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 154. maddesi (mülga BK m. 135) uyarınca zamanaşımını kesen sebepler sınırlı olarak sayılmıştır. Alacaklının borçluya noter aracılığıyla gönderdiği ödeme ihtarı veya ihtarname, borçluyu temerrüde düşürmeye (TBK m. 117) yarasa da zamanaşımını kesen hukuki işlemlerden değildir. Zira kanun koyucu, alacaklının sadece mahkeme veya icra dairesi gibi resmi organlar nezdinde aktif bir talepte bulunmasını kesme sebebi saymıştır. İhtarname ile zamanaşımının kesildiğini kabul eden mahkeme kararı açıkça kanuna aykırıdır; davacının alacağının 10 yıllık genel zamanaşımı süresini doldurduğu sabit olduğundan davanın reddi gerekirken kabulü bozmayı gerektirmiştir."
Kısmi Ödemenin (İfa) İkrar Sayılarak Kesme Etkisi Yaratması hususunda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece keskindir: "TBK m. 154/1 bendine göre, borçlunun borcunu ikrar etmesi, özellikle faiz veya kısmi bir ödemede bulunması zamanaşımını keser. Davalı borçlu, 10 yıllık zamanaşımı süresinin dolmasına kısa bir süre kala, alacaklının banka hesabına hiçbir ihtirazi kayıt (örneğin borcu kabul etmemekle birlikte ödüyorum ibaresi) düşmeksizin 1.000 TL yatırmıştır. Bu ödeme, borçlunun zımni ikrarı mahiyetinde olup, o ana kadar işlemiş olan tüm zamanaşımı süresini TBK m. 154 gereği keser ve TBK m. 156 uyarınca yeni bir sürenin başlamasına neden olur. Davalının sonradan ileri sürdüğü zamanaşımı def'i, kendi zımni ikrarıyla çeliştiğinden dinlenemez.".
Türk Borçlar Kanunu'nun 154. maddesinde vücut bulan Zamanaşımının Kesilmesi rejimi, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "İhtarname ile Kesilme Arasındaki Kanunlaştırma (Legistik) Zafiyeti" ve "Sırf Süreyi Kesmek İçin Adliye ve İcra Organlarının Gereksiz İşgali" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Temerrüt" ve "Zamanaşımı" tartışmalarında da yankı bulduğu üzere; İhtarname Çekmenin Zamanaşımını Kesmemesinin, Modern Ticari Hayatın Gerçekleriyle Çatışmasıdır. Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; zamanaşımının felsefi temeli, alacaklının hakkı üzerinde uyuması (pasif kalması) durumunda borçlunun korunmasıdır (Vigilantibus non dormientibus aequitas subvenit). Oysa borçluya noterden resmi ihtarname çeken, onu uyaran ve hakkını talep eden bir alacaklı, kesinlikle "uyuyan" bir alacaklı değildir. Hak arama iradesini en açık şekilde ortaya koymuştur. Buna rağmen TBK m. 154'ün sadece "dava veya icra" yolunu dayatması, alacaklıyı henüz müzakere aşamasında olduğu bir borçluya karşı zorla mahkemeye gitmeye veya masraf yapıp icra takibi açmaya itmektedir. Modern Avrupa Sözleşmeler Hukuku İlkeleri (PECL) ve Draft Common Frame of Reference (DCFR) gibi modern metinler, alacaklının resmi bir ihtarname ile borçluyu uyarmasını dahi zamanaşımını kesen (veya en azından durduran) bir sebep olarak kabul ederken; Türk Kanun Koyucusunun 6098 sayılı Kanun'da mehaz İsviçre Hukukunun (OR Art. 135) katı kazuistik yapısını aynen kopyalaması, dogmatik bir statükoculuktur. Rona Serozan'ın eserlerinde de işaret edildiği gibi, bu katılık alternatif uyuşmazlık çözüm (ADR/Arabuluculuk) mekanizmalarının ruhuna da aykırıdır; zira sırf süre kesilsin diye açılan davalar yargının yükünü suni olarak artırmaktadır.
İkinci dogmatik eleştiri, Belirsiz Alacak Davası (HMK m. 107) ve Kısmi Dava (HMK m. 109) Ayrımının, TBK m. 154 Karşısında Yarattığı Usuli Rulettir. Nomer ve Eren'in eserlerinde vurgulandığı üzere; kanun koyucu "dava açılması zamanaşımını keser" derken, usul hukukundaki karmaşık dava türlerini hesaba katmamıştır. Haksız fiil sonucu ağır bir bedensel zarara (TBK m. 54) uğrayan bir mağdur, zararın tam miktarını bilmediği için cüzi bir miktar üzerinden kısmi dava açtığında, Yargıtay'ın "sadece o kısım için zamanaşımı kesilir, geri kalanı için süre işler" şeklindeki katı yorumu, mağdurları zamanın dişlileri arasında ezmektedir. Maddi hukuk (TBK m. 154) ile usul hukukunun (HMK) bu uyumsuzluğu, zamanaşımı kurumunu borçluyu ispat zorluğundan kurtaran bir adalet kalkanı olmaktan çıkarıp, alacaklıyı usuli bir hatayla cezalandıran teknik bir giyotine dönüştürmüştür.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 154. madde metnine dayanır.
Görüş: Borç ilişkisinin üç temel kaynağının sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme olduğu; kanun gereği doğan borçların bu üçlü yapıya katılarak bütünlüklü bir sistem oluşturduğu görüşü benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.