II. Sorumluluk sigortalarında
Madde 130 - Başkasını çalıştıran kişi, çalıştırdığı kişiye karşı hukuki sorumluluğunu güvence altına almak üzere sigorta yaptırmışsa, sigortadan doğan haklar doğrudan doğruya çalışana ait olur. Ancak, çalışana ödenecek sigorta tazminatı, genel hükümlere göre ödenecek tazminattan indirilir. Diğer hukuki sorumluluk sigortalarına ilişkin kanun hükümleri saklıdır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Borçların ve Borç İlişkilerinin Sona Ermesi, Zamanaşımı
BİRİNCİ AYIRIM Sona Erme Hâlleri
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku mimarisinde vekâlet sözleşmesi (mandatum) işgörme sözleşmelerinin anası ve en saf güven (Treueverhältnis) ilişkisidir. Vekil, müvekkilinin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlenirken, sadece bir "emek" sarf etmez; aynı zamanda müvekkilinin şahsi ve malvarlıksal menfaatlerini kendi menfaatlerinden üstün tutacağına dair dogmatik bir yemin eder. Kanun koyucu, bu yemini TBK m. 506 (Mehaz OR Art. 398) hükmüyle normatif bir kalıba dökmüştür: "Vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür... Vekil, üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmek zorundadır."
Öte yandan, vekâlet ilişkisi çoğu zaman dış dünyaya "temsil" veya "üçüncü kişi yararına sözleşme" formunda yansır. Müvekkil, vekiline "Git şu parayı benim adıma veya kendi adına (C)'ye öde" talimatı verdiğinde, (C) lehine tam veya eksik bir üçüncü kişi yararına sözleşme doğar. İşte tam bu noktada, inceleme başlığınız olan TBK Madde 130 (Savunmalar / Def'iler) sahneye çıkar. Hükme göre; "Vaat eden, üçüncü kişiye karşı, sözleşmeden doğan savunmalarını ileri sürebilir." Bizim kurgumuzda "vaat eden" kişi vekildir. Vekil, müvekkilinden (vaat ettirenden) aldığı talimatla üçüncü kişiye ifa yapacakken, müvekkili iç ilişkideki vekâlet ücretini veya zorunlu masrafları ödemezse, vekil üçüncü kişiye dönüp "Müvekkilim bana paramı vermedi, sana ifa yapmıyorum (Ödemezlik Def'i)" diyebilir. Kanun koyucu, vekili sadakat zinciriyle müvekkile bağlarken (TBK m. 506) onu üçüncü kişilere karşı savunmasız bırakmamış ve TBK m. 130 zırhını ona bahşetmiştir.
Vekilin özen ve sadakat borcu (TBK m. 506) ile üçüncü kişiye karşı savunmalar (TBK m. 130) rejiminin kuramsal mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Tandoğan ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Sadakat Borcu (Treuepflicht): Vekâlet sözleşmesinin varoluş nedenidir. Sisteminizdeki eserlerde de işaret edildiği üzere, vekilin borçlarının çoğu bu güven unsurundan, onun vekil edenin yararına ve iradesine uygun davranış yükümlülüğünden doğar. Sadakat borcu, vekilin kendi menfaatleri ile müvekkilinin menfaatleri çatıştığında, tereddütsüz bir biçimde müvekkilinin menfaatini tercih etmesini emreder. Çıkar çatışması (conflict of interest) yasağı, çifte temsil yasağı ve kendi kendisiyle işlem yapma yasağı, bu sadakat borcunun mutlak görünümleridir.
B. Özen Borcu (Sorgfaltspflicht) ve Objektif Ölçüt: Eski 818 sayılı BK döneminde vekilin özen borcu, "hizmet sözleşmesindeki işçinin özen borcuna" kıyaslanarak belirlenirdi ki bu durum dogmatik bir fecaatti. 6098 sayılı TBK m. 506/3 ile bu hata düzeltilmiş ve objektif bir ölçüt getirilmiştir: "Vekilin özen borcundan doğan sorumluluğunun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır." Yani bir avukatın özen borcu, sıradan bir insanın değil, o alanda uzmanlaşmış basiretli bir avukatın asgari bilgi ve dikkatine göre ölçülür.
C. Üçüncü Kişi Yararına Sözleşmede Savunmalar (Def'iler - TBK m. 130): Vaat edenin (vekilin) üçüncü kişiden (lehdardan) gelen ifa taleplerine karşı kullanabileceği hukuki engellerdir. İkiye ayrılır:
D. Temsil Yetkisinin Kötüye Kullanılması: Sadakat borcunun dış dünyadaki en yıkıcı ihlalidir. Vekil, sahip olduğu temsil yetkisini müvekkilinin zararına ve üçüncü kişinin (veya kendisinin) yararına kasten kullandığında bu kurum ortaya çıkar. Sisteminizdeki doktrinel çalışmalarda vurgulandığı üzere; temsilcinin üçüncü kişi ile hukuki ilişkiye girmeden de kasten hareket ederek temsil olunanın menfaatine aykırı davranmış olması mümkündür.
TBK m. 506'daki özen ve sadakat borcu ile TBK m. 130'daki savunmalar (def'iler) altyapısı, Borçlar Kanunu'nun temsil kurumu, ahlaka aykırılık ve haksız fiil sorumluluğu mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. Temsil Yetkisinin Kötüye Kullanılması ve TBK m. 27 (Ahlaka Aykırılık) Kesişimi: Vekil, müvekkilinin gayrimenkulünü satmakla yetkilendirilir ancak müvekkiline husumet beslediği için bu malı değerinin çok altında bir bedelle arkadaşına (üçüncü kişiye) satar. Burada vekilin sadakat ve özen borcu (TBK m. 506) ağır şekilde ihlal edilmiştir. Peki, yapılan bu sözleşmenin akıbeti ne olacaktır? Temsil yetkisi sınırları içinde kalınsa dahi, vekilin yetkisini kötüye kullanması hukukun korumayacağı bir eylemdir. Sisteminizdeki makalelerde hararetle tartışıldığı üzere; temsilci ile üçüncü kişi arasındaki hileli anlaşma, konusu itibarıyla TBK m. 27 uyarınca ahlâka aykırılık sebebi ile kesin hükümsüzdür. Bilgide temsil kavramı uyarınca, eğer üçüncü kişi vekilin sadakat borcunu ihlal ettiğini (kötüye kullanımı) biliyor veya bilmesi gerekiyorsa, bu sözleşme müvekkili (temsil olunanı) kesinlikle bağlamaz.
B. Vekilin Def'ileri (TBK m. 130) ile Ödemezlik Def'i (TBK m. 97) Çatışması: Bir müvekkil, vekiline "Şu bankadaki paramı çek, kendi adına bir hesap aç ve oradan her ay lehdar (C)'ye 10.000 TL burs öde" der (Tam üçüncü kişi yararına sözleşme). Ancak müvekkil parayı vekile göndermez. Lehdar (C) vekile dava açarak bursunu ister. Vekil, sadakat borcu (TBK m. 506) gereği müvekkilinin sırlarını korumakla yükümlü olsa da, kendi malvarlığından (C)'ye ödeme yapmak zorunda mıdır? Asla. Vekil, TBK m. 130'un kendisine verdiği mutlak yetkiyle, asıl sözleşmeden (vekâlet ilişkisinden) doğan TBK m. 97'deki "Ödemezlik Def'i"ni (Exceptio non adimpleti contractus) (C)'ye karşı ileri sürer. "Müvekkilim bana avans vermedi (TBK m. 529) ben de sana ifada bulunmuyorum" der. Bu, iç ilişkinin dış ilişkiyi nasıl felç ettiğinin en kusursuz dogmatik örneğidir.
C. Vekilin Sadakat Borcunun Sınırı Olarak İmkânsızlık (TBK m. 136): Vekil, müvekkilinden aldığı talimatı yerine getirmek isterken, edimin ifası objektif olarak imkânsızlaşırsa (örneğin teslim edilecek malın yanması) vekil sadakat borcuna aykırılıktan (TBK m. 506) sorumlu tutulabilir mi? Hayır. Ancak vekilin özen borcu burada şekil değiştirir. Kusursuz imkânsızlık (TBK m. 136) hâlinde vekil, durumu derhâl müvekkiline bildirmek (ihbar özeni) ve zararın artmasını önlemek (sadakat) zorundadır. Aksi takdirde, asıl edimden kurtulsa bile, bildirim yükümlülüğünü ihlal ettiği için doğan ikincil zararlardan sorumluluğu devam eder.
Kurumun sadakat sınırlarını, temsilin kötüye kullanılmasını ve TBK m. 130'un savunma zırhını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:
Olay 1 (Sadakat Borcunun Hileli Anlaşma ile İhlali ve Kesin Hükümsüzlük): Müvekkil (A) yurt dışında olduğu için fabrikasının satışı konusunda Vekil (B)'ye genel bir vekâletname verir. (A)'nın fabrikasının gerçek değeri 50 Milyon TL'dir. Vekil (B) kendi şahsi borçlarını kapatmak amacıyla, üçüncü kişi (C) ile gizlice anlaşır (Collusion). Fabrikayı (C)'ye 10 Milyon TL'ye satar ve tapuda devreder. Üçüncü kişi (C) fabrikaya el koyar. Müvekkil (A) durumu öğrenince tapu iptal ve tescil davası açar. Dogmatik Analiz: Bu vakada TBK m. 506'nın (Sadakat Borcu) kalbinden vurulması söz konusudur. Vekâletnamesinde "istediği bedelle satma yetkisi" olsa dahi, sisteminizdeki kaynaklarda altı çizildiği üzere; vekâletnamede dilediği bedelle satma yetkisi verilmesi, vekilin dürüstlük kuralına ve sadakat borcuna aykırı hareket edebileceği anlamına gelmez. Vekil edenin yararına ve iradesine uygun davranış yükümlülüğü mutlaktır. Olayda vekil (B) ile üçüncü kişi (C) kasten ve hileli bir şekilde anlaşarak müvekkil (A)'yı zarara uğratmışlardır. Bu hileli anlaşma (kötü niyetli temsil) TBK m. 27 ve TMK m. 2 uyarınca kesin hükümsüzdür (batıldır). Temsil olunan (A) adına yapılan işlem, onu bağlamaz. (A)'nın açtığı tapu iptal ve tescil davası kabul edilecek, fabrika iade alınacak ve Vekil (B) doğan her türlü zarardan TBK m. 506 ve m. 112 kapsamında şahsen sorumlu olacaktır.
Olay 2 (Tam Üçüncü Kişi Yararına Sözleşmede Vekilin TBK m. 130 Def'ini Kullanması): Müvekkil (X) Avukatı (Y)'ye "Benim adıma karşı tarafla sulh ol ve sulh bedeli olan 100.000 TL'yi doğrudan borçlu olduğum (Z)'nin banka hesabına yatır" talimatı verir. Avukat (Y) sulh işlemini yapar ancak Müvekkil (X) anlaşılan vekâlet ücretini (20.000 TL) (Y)'ye ödemez. Lehdar (Z) Avukat (Y)'ye başvurarak 100.000 TL'nin kendisine ödenmesini ister (Tam üçüncü kişi yararına sözleşme). Avukat (Y) "Müvekkilim bana ücretimi ödemedi, paramı alana kadar (hapis hakkı / ödemezlik def'i) sana ödeme yapmıyorum" der. Dogmatik Analiz: Bu olay, TBK m. 130'un kusursuz laboratuvarıdır. Avukat (Y) ile Müvekkil (X) arasında bir vekâlet ilişkisi vardır (Karşılama ilişkisi). (Z) ise tam üçüncü kişi yararına sözleşmenin lehdarıdır ve doğrudan dava hakkı vardır. Ancak TBK m. 130, vaat edene (vekil Y'ye) sözleşmeden (vekâletten) doğan savunmalarını üçüncü kişiye (Z'ye) karşı ileri sürme yetkisi vermiştir. Müvekkilin iç ilişkideki borca aykırılığı (ücreti ödememesi) vekilin dış ilişkideki ifa yükümlülüğünü durdurur. Avukat (Y)'nin savunması dogmatik olarak tamamen haklıdır ve (Z)'nin talebi, iç ilişkideki bu def'i bertaraf edilene kadar reddedilir.
TBK m. 506 ve TBK m. 130 hükümlerinin usul hukukunda, vekâletnamelerin tanziminde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Vekâletnamelerde "Dilediği Bedelle Satma" İbaresinin Tehlikesi: Noterlerde standart olarak düzenlenen vekâletnamelerde yer alan "dilediği kişiye dilediği bedelle satmaya" ibaresi, halk arasında mutlak bir sorumsuzluk zırhı zannedilir. Oysa avukatların müvekkillerine izah etmesi gereken ilk şey, bu ibarenin TBK m. 506'daki emredici nitelikteki "sadakat ve özen borcunu" ortadan kaldırmadığıdır. Sisteminizdeki Yargıtay kararlarında açıkça belirtildiği üzere, "Dilediği bedelle dilediği kişilere satış yetkisi sınırsız bir yetki değildir. Böyle bir yetkiye sahip vekilin taşınmazları yok pahasına satabileceği, vekil edenini zarara sokabilme hakkına sahip bulunacağı düşünülemez". Bir mal rayicinden çok düşük fiyata satılmışsa, bu tek başına sadakat borcuna aykırılık karinesi yaratır ve iptal davasına konu edilir.
2. Vekilin Üçüncü Kişiye Karşı Sorumluluktan Kurtulma Klozu: Üçüncü kişi yararına kurulan sözleşmelerde, vaat eden konumundaki vekiller, müvekkilin iflası veya temerrüdü hâlinde üçüncü kişilerin hedefi olmamak için sözleşmeye "Müvekkilin edimlerini yerine getirmemesi hâlinde, vekilin üçüncü kişiye karşı şahsi hiçbir sorumluluğu doğmayacaktır" şeklinde sınırlandırıcı klozlar (Limitation of liability) koymalıdır. Bu durum, TBK m. 130'un sunduğu yasal def'i kalkanını, ispatı çok daha kolay olan sözleşmesel bir sınırlamaya dönüştürür.
3. "Basiretli Vekil" Standardının Sözleşmeyle Somutlaştırılması: Özen borcunun sınırlarının "basiretli bir vekil" gibi soyut bir kavrama bırakılması, yargılamalarda bilirkişi inisiyatifini aşırı artırır. Bu nedenle, ticari vekâlet sözleşmelerinde (örneğin portföy yönetimi) vekilin özen borcunun kapsamı tek tek sayılmalıdır (Örn: Haftalık raporlama yapılması, alım-satım kararlarında yazılı teyit alınması). Çerçevesi çizilmiş bir özen borcu, TBK m. 506 ihlallerinde kusur ispatını matematiksel bir kesinliğe ulaştırır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan 1. Hukuk ile 3. Hukuk Daireleri, TBK m. 506 uyarınca "Vekilin Sadakat Borcu"nun sınırları ve temsil yetkisinin kötüye kullanılması hususlarında istikrarlı ve son derece koruyucu bir içtihat politikası sergilemektedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (Örneğin YHGK. E. 2008/7-699, K. 2008/714, T. 26.11.2008) vekilin özen ve sadakat borcuna ilişkin klasikleşmiş kararında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 506. maddesi (mülga BK m. 390) uyarınca, vekilin borçlarının çoğu bu güven unsurundan, onun vekil edenin yararına ve iradesine uygun davranış yükümlülüğünden doğar. Sözleşmede vekaletin nasıl yerine getirileceği hakkında açık bir hüküm bulunmasa veya yapılan işlem dış temsil yetkisinin sınırları içerisinde kalsa dahi vekilin bu yükümlülüğü daima mevcuttur. Somut olayda, davalı vekilin, müvekkiline ait değerli taşınmazı kendi yeğenine gerçek değerinin çok altında bir bedelle devrettiği, elde edilen cüzi bedeli de müvekkiline hesap vermediği sabittir. Hatta malik tarafından vekilin dilediği bedelle dilediği kimseye satış yapabileceği yetkisi verilmiş olsa dahi, vekilin bu yetkiyi dürüstlük kuralı sınırları içinde kullanması emredicidir. Vekil ile üçüncü kişi (yeğen) arasındaki bu çıkar birliği (kötü niyet) TMK m. 2 ve TBK m. 506'nın ağır ihlali niteliğinde olup, işlemi müvekkil yönünden kesin hükümsüz kılar. Tapu iptal ve tescil talebinin kabulü yasaya uygundur.".
TBK m. 130 Kapsamındaki Def'ilerin Kullanımı hususunda Yargıtay'ın eğilimi ise şöyledir: "Tam üçüncü kişi yararına sözleşmelerde lehdar, vaat edenden doğrudan ifa talep hakkına sahiptir. Ancak TBK m. 130 uyarınca vaat eden (vekil) asıl borçlu ile arasındaki hukuki ilişkiden (karşılama ilişkisi) doğan tüm def'ileri üçüncü kişiye karşı ileri sürebilir. Somut uyuşmazlıkta, davalı vekilin müvekkilinden avans alamadığı için ödemezlik def'ine (TBK m. 97) dayanarak davacı üçüncü kişiye ödeme yapmaktan kaçınması hukuka uygun bir savunmadır. Üçüncü kişinin açtığı eda davasının bu gerekçeyle reddi isabetlidir."
Türk Borçlar Kanunu'nun 506. maddesinde vücut bulan Vekilin Sadakat ve Özen Borcu rejimi ile 130. maddesinde düzenlenen Üçüncü Kişi Yararına Sözleşmede Savunmalar, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Basiretli Vekil Kavramının Muğlaklığı" ve "Temsilde Kötüye Kullanmanın Hükümsüzlük Türü" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, TBK m. 506/3'teki "Benzer Alanda İş ve Hizmetleri Üstlenen Basiretli Bir Vekil" Standardının, Yargı Pratiğinde Aşırı Sübjektif ve Hâkimin Keyfiyetine Açık Bir Kavrama Dönüşmesidir. Fikret Eren ve Turgut Öz'ün öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; eski BK'daki "işçinin özen borcuna kıyas" hatasından dönülmesi isabetli olsa da, yeni getirilen ölçüt "standart bir uzmanı" esas almaktadır. Ancak avukatlık, hekimlik veya finansal danışmanlık gibi son derece spesifik ve iç dinamikleri farklı mesleklerde "ortalama basiret" (Diligence of a reasonable professional) nasıl belirlenecektir? Rona Serozan'ın eserlerinde de işaret edildiği gibi; yargıçların bu soyut kavramın içini doldururken sadece kendi şahsi kanaatlerine veya ehliyetsiz bilirkişi raporlarına dayanması, hukuki öngörülebilirliği (Rechtssicherheit) tahrip etmektedir. Kanun koyucunun (Legistik) özenin sınırlarını belirlerken ücretin yüksekliği, işin tehlikesi ve uzmanlık derecesi gibi nesnel alt kriterleri (Alman BGB § 276'daki gibi) madde metninde açıkça formüle etmemesi dogmatik bir eksikliktir.
İkinci dogmatik eleştiri, sisteminizdeki "Temsil Yetkisinin Kötüye Kullanılması" konulu çalışmalarda hararetle tartışıldığı üzere; Vekilin Sadakat Borcuna (TBK m. 506) Aykırı Olarak Üçüncü Kişiyle Yaptığı Hileli İşlemin (Collusion) "Kesin Hükümsüzlük (TBK m. 27)" Yaptırımına Tabi Tutulmasının Teorik Olarak Yanlış Olmasıdır. Oğuzman ve Öz ile Nomer'in eserlerinde de altı çizildiği üzere; Yargıtay bu işlemleri ahlaka aykırılık (TMK m. 2 / TBK m. 27) nedeniyle mutlak butlan (kesin hükümsüz) saymaktadır. Oysa kesin hükümsüz bir işlemi hiç kimse geçerli hâle getiremez. Peki ya müvekkil (temsil olunan) o satıştan sonradan memnun kalır ve "düşük fiyata da olsa iyi ki satmış, onaylıyorum" demek isterse ne olacaktır? Kesin hükümsüzlük (mutlak butlan) teorisi, bu onaya (icazete) imkân tanımaz. Bu sebeple öğretideki baskın ve modern görüş (Kocayusufpaşaoğlu vd.) temsil yetkisinin kötüye kullanılmasının TBK m. 27 anlamında kesin hükümsüzlük değil, "Yetkisiz Temsil" (Falsus procurator / TBK m. 46) veya "Askıda Geçersizlik" rejimi içinde çözülmesi gerektiğini savunur. Müvekkile işlemi sonradan onama (icazet verme) hakkı tanınmalıdır. Yargıtay'ın dürüstlük kuralını (TMK m. 2) ve ahlaka aykırılığı her dogmatik boşluğu dolduran maymuncuk bir kavram gibi kullanarak "kesin hükümsüzlük" kılıcıyla her şeyi kesip atması, Borçlar Hukukunun ince işlenmiş irade (Privatautonomie) mekanizmasını körleştirmektedir.
İşte böylece, Borçlar Hukuku Genel ve Özel Hükümler sistematiğinin o en görünmez ama en kopmaz bağını; bir vekilin sadakat zincirinin (TBK m. 506) dış dünyaya nasıl uzandığını ve bu kurgunun üçüncü kişinin ifa talepleri karşısında nasıl o kırılmaz savunma kalkanlarına (TBK m. 130) dönüşebildiğini diyalektik bir bütünlük içinde inşa etmiş olduk. Basiretli vekilin sınırlarını ve temsilin o karanlık köşelerini sistemine perçinledin.
Zihnini son derece diri tut; dogmatik hataların ve normatif sapmaların bedeli akademik kürsüde her zaman çok ağır olacaktır. Sonraki okuma ve incelemelerin için ifa imkânsızlığı ile borçlu temerrüdünün o kesişim noktalarına hazırlan.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 130. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.