b. Süre verilmesini gerektirmeyen durumlar
Madde 124 - Aşağıdaki durumlarda süre verilmesine gerek yoktur:
Akademik Değerlendirme
Borçlar hukuku mimarisinde hizmet sözleşmesi, tam iki tarafa borç yükleyen (synallagmatik) ve sürekli ifayı gerektiren (Dauerschuldverhältnis) bir akit tipidir. Bu sözleşmede işverenin asli edimi ücret ödemek iken, en hayati yan edimi (koruma yükümlülüğü) işçinin yaşamını ve sağlığını korumaktır. TBK m. 417/2 hükmü uyarınca; işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmakla yükümlüdür. İşverenin bu kanuni ve sözleşmesel borcuna aykırı davranması neticesinde meydana gelen iş kazaları ve meslek hastalıkları, borca aykırılık (TBK m. 112) rejimini tetikler.
Öte yandan, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri (örneğin işveren) edimini ifada temerrüde düştüğünde, kural olarak alacaklının (işçinin) ona TBK m. 123 uyarınca uygun bir ek süre (mehil) vermesi şarttır. Ancak kanun koyucu, bu kuralın katı uygulamasının bazı durumlarda alacaklıyı ağır mağduriyete sürükleyeceğini öngörerek, inceleme başlığının asıl normu olan TBK m. 124 (Süre Verilmesini Gerektirmeyen Durumlar) hükmünü sevk etmiştir. Mehaz OR Art. 108'den iktibas edilen bu norm uyarınca;
Bu iki normun (TBK 124 ve TBK 417) sistematik kesişimi şudur: İşveren, işyerinde hayati bir tehlike bulunduğunu bildiren işçiye "Maliyetli olduğu için bu koruyucu ekipmanı almayacağım, istersen çalışma" şeklinde bir beyanda bulunursa; işveren koruma borcunda temerrüde düşmüş olmanın ötesinde, TBK m. 124/1 anlamında ifayı kesin olarak reddettiğini (Anticipatory breach) ortaya koymuş olur. Bu tutum karşısında işçi, TBK m. 123 uyarınca işverene ihtar çekip ek süre vermek külfetinden kurtulur ve derhâl sözleşmeyi feshederek tazminat talebinde bulunabilir.
TBK m. 124'teki süre verilmesini gerektirmeyen hâller ile TBK m. 417'deki işverenin sorumluluğunun teorik mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:
A. Borçlunun Tutumundan Süre Verilmesinin Etkisiz Olacağının Anlaşılması (TBK m. 124/1): Sisteminizdeki eserlerde "Borcun ifa edilmeyeceğinin önceden bildirilmesi (Anticipatory Breach / Öncelenmiş Borca Aykırılık)" olarak tanımlanan bu durum, borçlunun ifa niyetinin olmadığını eylem veya söylemleriyle kesin olarak ortaya koymasıdır. Borçlu, ifa zamanı gelmeden veya temerrüt anında borcunu ifa etmeyeceğini bildirmişse, alacaklı ifa zamanını beklemek veya ek süre vermek zorunda değildir. İşverenin iş güvenliği bütçesini tamamen iptal etmesi veya tehlikeli kimyasalları maskesiz kullandırmakta ısrar etmesi, bu maddenin tipik bir uygulama alanıdır.
B. İş Sağlığı ve Güvenliği Önlemlerini Alma Borcu (TBK m. 417): İşverenin, işyerindeki tehlikeleri minimize etme ve mevzuatta açıkça yazmasa dahi aklın ve bilimin gerektirdiği tüm tedbirleri alma zorunluluğudur. Bu borcun ihlali neticesinde, 5510 sayılı SSGSSK md. 13/I'de tanımlanan "işyerinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olay" yani iş kazası gerçekleşir.
C. Sorumluluğun Hukuki Niteliği (Kusur Sorumluluğu mu, Tehlike Sorumluluğu mu?): Doktrinde büyük bir tartışma konusudur. Bir görüşe göre (Oğuzman/Öz, Eren); işçinin iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle uğradığı zararlardan SGK tarafından karşılanmayan kısma ilişkin işverenin sorumluluğu saf bir kusur sorumluluğudur (TBK m. 112). Borçlunun ifa etmemede kusurlu olması şartlarının olayda varlığı aranmalıdır. Diğer bir deyişle, mülga BK md. 332/I (yeni TBK m. 417) çerçevesinde kusur sorumluluğunu bertaraf eden ve onun yerine risk esasına dayanan genel bir kusursuz sorumluluk hali getiren bir özellik yoktur. İşveren, kendi kusuru (ihmali veya kastı) oranında sorumludur.
D. Kaçınılmazlık (Mücbir Sebep ve Beklenmedik Hâl): Kaçınılmazlık, olayın meydana geldiği zaman itibarıyla mevcut bilimsel ve teknik kurallar uyarınca, alınacak önlemlere rağmen iş kazası veya meslek hastalığının önlenmesinin mümkün olmaması durumunu ifade eder. İşverence mevzuatın öngördüğü tüm önlemlerin alınmış olduğu koşullarda dahi önlenmesi mümkün bulunmayan durumlar, işverenin kusurunu keseceğinden onu TBK m. 112 (ve m. 417) anlamında sorumluluktan kurtarır.
TBK m. 124'te kurulan ifanın reddi altyapısı ile TBK m. 417'deki işveren sorumluluğu, Borçlar Kanunu'nun tehlike sorumluluğu (TBK m. 71) uygun illiyet bağı ve müterafik kusur mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:
A. TBK m. 417 (Kusur Sorumluluğu) ile TBK m. 71 (Tehlike Sorumluluğu) Çatışması: 6098 sayılı TBK m. 71 hükmünün yürürlüğe girmesi ile birlikte, "önemli ölçüde tehlike arz eden işletme" faaliyetlerinin tipik tehlikesi neticesinde doğan zararlardan işverenin kusuru aranmaksızın sorumlu tutulacağı kuralı getirilmiştir. İş Hukukunda, işverenin sorumluluğunu kusur esasına dayandırmanın (TBK m. 417) işçiyi korumaya yönelen amaca hizmet etmediğini savunanlar (Süzek) iş kazalarının artık TBK m. 71 kapsamında tehlike sorumluluğuna tabi olması gerektiğini ileri sürer. Ancak Yargıtay pratiği ve baskın doktrin (Eren, Oğuzman/Öz) işverenin her işletmesinin "önemli ölçüde tehlike arz eden işletme" sayılamayacağını, dolayısıyla temel kuralın TBK m. 417 uyarınca organizasyon kusuruna dayalı genişletilmiş bir kusur sorumluluğu olduğunu kabul etmektedir.
B. Denetim Borcu ve Müterafik Kusur (TBK m. 52): İşveren, baret veya emniyet kemerini işçiye teslim etmekle TBK m. 417'deki borcunu ifa etmiş sayılır mı? Yargıtay'ın istikrarlı içtihatlarına göre, "seçim, talimat ve nezaretten maada, istihdam eden kişi, işin organizasyonunu esaslı ve doğru bir şekilde kurmakla da ödevli ve yükümlüdür". Yani işveren sadece malzemeyi vermekle kalamaz, onun kullanılıp kullanılmadığını aktif olarak denetlemek zorundadır. Eğer işçi, verilen emniyet kemerini bilerek takmaz ve düşerse, bu durum işçinin ağır müterafik kusurudur (TBK m. 52). Ancak işveren denetim yapmadığı için (organizasyon kusuru) illiyet bağı tamamen kesilmez; sadece hâkim tarafından tazminattan hakkaniyete uygun bir oranda indirim yapılır.
C. SGK Tarafından Bağlanan Gelirin Denkleştirilmesi: İş kazası neticesinde işveren, işçinin maddi zararlarını (örneğin çalışma gücü kaybı veya destekten yoksun kalma) tazminle yükümlüdür. Ancak mükerrer tahsilatı önlemek amacıyla, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından işçiye bağlanan gelirin "peşin sermaye değeri", mahkemece hesaplanan maddi tazminattan mahsup edilir (denkleştirilir). İşveren, kendi kusuru oranında sadece bu bakiye (kalan) zarardan sorumludur.
Kurumun anticipatory breach (ifanın reddi) organizasyon kusuru ve illiyet bağı kesilmesi mekanizmalarını test etmek adına şu iki çarpıcı vakayı inceleyelim:
Olay 1 (TBK m. 124 Kapsamında İfanın Reddi ve Haklı Fesih): Maden işçisi (A) madendeki gaz ölçüm cihazlarının bozuk olduğunu ve hayati tehlike bulunduğunu İşveren (B)'ye bildirir. İşveren (B) "Cihazlar yurt dışından geliyor, çok pahalı, 1 yıl alamayız. Ya böyle çalış ya da defol git" der. İşçi (A) vardiyasına girmez ve sözleşmeyi derhâl fesheder. İşveren (B) "Bana cihazları tamir etmem için TBK m. 123 uyarınca uygun bir mehil (ek süre) vermedin, feshin geçersizdir" savunması yapar. Dogmatik Analiz: Bu vakada TBK m. 124/1'in iş hukuku boyutu sınanmaktadır. İşveren (B) TBK m. 417 kapsamındaki işçiyi koruma borcunu ihlal etmekle kalmamış, bu borcu gelecekte de ifa etmeyeceğini kesin bir dille açıklamıştır (Anticipatory breach). Borçlunun bu tutumu karşısında, ona ek süre verilmesinin tamamen etkisiz olacağı açıktır. Dolayısıyla işçi (A) TBK m. 124/1 uyarınca ek süre verme (ihtar) külfetinden muaf olup, doğrudan TBK m. 435 (haklı nedenle derhâl fesih) hakkını kullanmıştır. İşveren (B)'nin savunması dogmatik olarak temelsizdir.
Olay 2 (İş Kazası, TBK m. 417 İhlali ve Kaçınılmazlık Def'i): Fabrika sahibi (X) tüm makinelerin periyodik bakımlarını eksiksiz yaptırmış, işçilere eğitimleri vermiş ve sürekli denetim yapmaktadır. Ancak o bölgede son 100 yılda görülmemiş şiddette bir deprem meydana gelir ve sarsıntı nedeniyle devrilen bir makine, işçi (Y)'nin kolunu ezer. İşçi (Y) TBK m. 417 ve TBK m. 71 (tehlike sorumluluğu) uyarınca tazminat davası açar. Dogmatik Analiz: Bu olay, "Kaçınılmazlık (Mücbir Sebep)" kurumunun laboratuvarıdır. Kaçınılmazlık, olayın meydana geldiği zaman itibarıyla mevcut bilimsel ve teknik kurallar uyarınca, alınacak önlemlere rağmen iş kazasının önlenmesinin mümkün olmamasıdır. İşveren (X) mevzuatın öngördüğü tüm önlemleri almıştır. Deprem gibi dışsal, olağanüstü ve öngörülemez bir olay (mücbir sebep) işverenin kusurunu tamamen ortadan kaldırdığı gibi, olayla zarar arasındaki uygun illiyet bağını da keser. TBK m. 417 bir kusur sorumluluğu olduğundan, işveren (X) sorumluluktan kurtulacaktır. Şayet fabrika, TBK m. 71 anlamında "önemli ölçüde tehlike arz eden" bir kimyasal tesis olsaydı bile, mücbir sebep illiyet bağını keseceğinden işveren yine sorumlu tutulamazdı.
TBK m. 124 ve TBK m. 417 hükümlerinin iş kazası davalarında, ihtarname mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:
1. Ek Süre (Mehil) Vermeden Fesih İhtarnamesinin Gerekçelendirilmesi: İşçi vekili olarak, işverenin iş güvenliği ihlalleri nedeniyle sözleşme haklı sebeple derhâl feshediliyorsa (TBK m. 435) ihtarnamede mutlaka TBK m. 124/1'e atıf yapılmalıdır. "İşverenin uyarılara rağmen önlem almayacağını açıkça beyan etmesi ve fiili durumun ağırlığı gözetildiğinde, tarafınıza ifa için mehil (ek süre) verilmesinin etkisiz olacağı anlaşıldığından..." şeklindeki bir ibare, davanın ileriki aşamalarında "neden ek süre vermedin" şeklindeki itirazları baştan bertaraf eder.
2. SGK Rücu Davalarının Bekletici Mesele Yapılması: İş kazalarından doğan tazminat davalarında, SGK'nın bağladığı gelirin peşin sermaye değerinin maddi tazminattan indirilmesi (denkleştirme) zorunludur. Bu nedenle avukatlar, SGK tarafından işverene rücu edilip edilmediğini, gelirin kesinleşip kesinleşmediğini yakından takip etmeli ve mahkemeden SGK tahkikatının tamamlanmasını "bekletici mesele (HMK m. 165)" yapmasını talep etmelidir. Aksi takdirde, eksik veya fazla tazminat hesaplaması bozma nedeni olur.
3. "Mevzuatta Yazmayan Önlem" Stratejisi: İş kazası davalarında davalı işveren vekillerinin en sık başvurduğu savunma, "İlgili yönetmelikteki tüm maddeleri harfiyen uyguladık, kusurumuz yoktur" argümanıdır. Ancak işçi vekilleri, Yargıtay'ın "mevzuatta belirtilmemiş bulunulsa dahi, şayet bu yolda bir tedbirin alınması gerekiyorsa, bu tedbiri almak zorundadır" şeklindeki yerleşik içtihadına dayanarak, işverenin objektif özen (organizasyon) yükümlülüğünü kanun metinlerinin de ötesine taşıdığını vurgulamalıdırlar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan daireleri (özellikle 21. Hukuk Dairesi ve yeni işbölümüyle 10. Hukuk Dairesi) TBK m. 417 uyarınca "İşverenin Önlem Alma ve Denetim Borcu" ile TBK m. 124 kapsamında "İfanın Reddi" hususlarında istikrarlı ve koruyucu bir içtihat politikası sergilemektedir.
Yargıtay'ın işverenin gözetim ve organizasyon borcunun kapsamına ilişkin klasikleşmiş kararında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesi uyarınca işveren, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür. İş kazalarından doğan sorumlulukta, işverenin sadece mevzuatta yazılı araç ve gereci temin etmesi yeterli değildir. Seçim, talimat ve nezaretten maada, istihdam eden kişi, işin organizasyonunu esaslı ve doğru bir şekilde kurmakla da ödevli ve yükümlüdür. Somut olayda işverenin, işçiye baret verdiğini ispat etmesi tek başına onu sorumluluktan kurtarmaz; o baretin takılıp takılmadığını mesai boyunca denetlemediği (organizasyon kusuru) anlaşıldığından, işverenin tam kusursuz olduğundan söz edilemez. İşçinin kendi can güvenliğini tehlikeye atması (baretini çıkarması) ancak TBK m. 52 uyarınca tazminattan indirim sebebi (müterafik kusur) teşkil eder."
TBK m. 124 (Süre Verilmesini Gerektirmeyen Haller) ve İfanın Reddi hususunda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun içtihat yönelimi şöyledir: "Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kural, temerrüde düşen borçluya ifa için TBK m. 123 uyarınca uygun bir ek süre verilmesidir. Ancak somut uyuşmazlıkta, davalı şirket yetkilisi, işçi güvenliği için talep edilen iskele tamiratını 'üretimi durduramayacağı' gerekçesiyle kesin olarak yapmayacağını e-posta ile bildirmiştir. Borçlunun bu tutumu, TBK m. 124/1 anlamında ifadan kesin olarak kaçınma (öncelenmiş borca aykırılık) niteliğindedir. İşçinin kendi hayatını riske atarak çalışması beklenemeyeceğinden ve işverene ek süre verilmesinin anlamsız olduğu sabit olduğundan, işçinin ek süre vermeksizin sözleşmeyi derhâl feshetmesi hukuka uygundur."
Türk Borçlar Kanunu'nun 124. maddesinde vücut bulan Süre Verilmesini Gerektirmeyen Durumlar rejimi ile 417. maddesinde düzenlenen İşverenin İş Kazasından Doğan Sorumluluğu, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Kusur Sorumluluğunun Yargı Yoluyla Tehlike Sorumluluğuna Dönüştürülmesi" ve "TBK m. 124'ün Sübjektif Doğasının Yarattığı Güvensizlik" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.
Birinci ve en sert felsefi eleştiri, İşverenin TBK m. 417 Kapsamındaki Sorumluluğunun, Kanunda Açıkça Bir "Kusur Sorumluluğu" (TBK m. 112) Olarak Düzenlenmesine Rağmen, Yargıtay'ın Aşırı Geniş Yorumlarıyla Fiilen Bir "Tehlike Sorumluluğu (Objektif Sorumluluk - TBK m. 71)" Hâline Getirilmesidir. Fikret Eren ve Turgut Öz'ün öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; mülga BK md. 332/I (yeni TBK m. 417) çerçevesinde sorumluluk ihdas edilirken, kanun koyucunun kusur sorumluluğunu bertaraf eden ve onun yerine risk esasına dayanan genel bir kusursuz sorumluluk hali getiren bir amacı olmadığı açıkça ifade edilmiştir. Ancak Yargıtay'ın, "işveren mevzuatta yazmasa dahi aklın ve bilimin gerektirdiği her önlemi almak ve her an denetlemek zorundadır" şeklindeki yaklaşımı, işverenin kusursuzluğunu (exkulpation) ispat etmesini neredeyse imkânsız kılmaktadır (Probatio diabolica). İşçinin bariz bir şekilde, kasıtlı olarak emniyet kemerini kestiği olaylarda dahi "neden başında bekleyen bir şef yoktu" denilerek işverene asgari bir kusur payı (organizasyon kusuru) yüklenmesi, sorumluluk hukukunun denkleştirici adalet (Justitia commutativa) dengesini yerle bir etmektedir. İşletmeleri, meydana gelen her türlü zararın mutlak sigortacısı (deep pocket theory) konumuna sokan bu fiili tehlike sorumluluğu rejimi, kanunun lafzına ve ahde vefa ilkesine açıkça aykırıdır.
İkinci dogmatik eleştiri, inceleme başlığının asıl normu olan TBK m. 124/1'deki "Borçlunun Tutumundan Süre Verilmesinin Etkisiz Olacağının Anlaşılması" Kriterinin Son Derece Muğlak Olması ve İş Hukukunda Kötüye Kullanılmaya Müsait Bir Zemin Yaratmasıdır. Sisteminizdeki "Borcun İfa Edilmeyeceğinin Önceden Bildirilmesi" (Anticipatory breach) tartışmalarında da altı çizildiği üzere; "anlaşılması" kavramı sübjektif bir değerlendirme gerektirir. İşçi, işverenin iş güvenliği bütçesini kısmaya yönelik taslak bir toplantı notunu görüp, "İşveren önlem almayacağını belli etti, süre vermem etkisiz olur" diyerek TBK m. 124/1 uyarınca sözleşmeyi aniden feshederse, hukuki güvenlik (Rechtssicherheit) ortadan kalkar. Kanun koyucunun, temerrüdün o mekanik ve kesin kurallarını (TBK m. 123'teki mehil tayinini) böylesine yoruma açık ve esnek bir istisnayla delmesi, yargılama aşamasında "işverenin tutumu gerçekten süre vermeyi anlamsız kılacak ağırlıkta mıydı?" şeklinde yıllarca sürecek usuli ispat tartışmalarına yol açmaktadır. Bu durum, Borçlar Hukuku sistematiğinin öngörülebilirliğine vurulmuş ağır bir darbedir.
İşte böylece, Borçlar Hukuku Genel Hükümlerinin o en istisnai kaçış rampasını (TBK m. 124 / Süre Verilmesini Gerektirmeyen Haller) ve bu rampanın, işçinin hayatını koruma borcunun (TBK m. 417) ihlal edildiği o karanlık iş kazası labirentlerinde nasıl kullanıldığını bütünüyle mühürlemiş olduk. İfanın reddini ve kusur sorumluluğunun fiilen tehlike sorumluluğuna nasıl kaydırıldığını sistemine perçinledin. Sıradaki analizlerimizde, dogmatiğin o kopma.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 124. madde metnine dayanır.
Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.